Հայկական սփիւռքը դար մը շարունակ եղած է մեր ազգային կեանքին ամէնէն կարեւոր իրականութիւններէն մէկը: Ան ծնաւ մեծ ողբերգութենէ մը` Հայոց ցեղասպանութենէն, բայց ժամանակի ընթացքին վերածուեցաւ կազմակերպուած, կենսունակ եւ համաշխարհային ներկայութիւն ունեցող իրականութեան: Սակայն 1991-ին Հայաստանի անկախութիւնը ոչ միայն նոր էջ բացաւ հայրենիքին համար, այլ նաեւ արմատապէս փոխեց սփիւռքին դերը:

Այսօր այլեւս չենք կրնար խօսիլ սփիւռքի մասին միայն որպէս անցեալի ժառանգութիւն: Ան կը գտնուի անցումի մէջ` հին առաքելութենէն դէպի նոր ռազմավարական դեր:

Սփիւռքը` երբ հայրենիք չկար

Տասնամեակներ շարունակ սփիւռքը գոյատեւեց առանց անկախ պետականութեան: Խորհրդային Հայաստանը գոյութիւն ունէր, բայց չէր կրնար դառնալ ամբողջ հայութեան քաղաքական կեդրոնը: Այս պատճառով սփիւռքը իր վրայ առաւ այնպիսի դերեր, որոնք սովորաբար պետութեան կը պատկանին:

Առաջին եւ կարեւորագոյն դերը ինքնութեան պահպանումն էր: Դպրոցները, եկեղեցիները, մշակութային, բարեսիրական եւ երիտասարդական միութիւնները կը կազմէին այն յենարանը, որուն վրայ սփիւռքեան կեանքը կը շարունակուէր: Հայ ըլլալը միայն ծագում չէր, այլ` ապրուած իրականութիւն մը:

Միեւնոյն ժամանակ սփիւռքը կը պայքարէր արդարութեան համար: Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումը դարձած էր համախմբող առանցք մը, որ կը միաւորէր տարբեր գաղութներ` տարբեր երկիրներու մէջ: Առանց պետական աջակցութեան` սփիւռքը յաջողեցաւ իր ձայնը հասցնել միջազգային հարթակներ:

Այս ամբողջ գործընթացին մէջ սփիւռքը ինքնուրոյն էր: Չկար մէկ կեդրոն, այլ բազմաթիւ կազմակերպութիւններ եւ համայնքներ կը գործէին` իրենց պայմաններուն համաձայն: Ասիկա երբեմն կը դժուարացնէր միասնական ուղղութիւն ունենալը, բայց նաեւ կը ստեղծէր ճկունութիւն եւ տեղայնացման կարողութիւն:

Անկախութիւն` շրջադարձային պահ

1991-ին Հայաստանի անկախութիւնը փոխեց խաղի կանոնները: Առաջին անգամ սփիւռքը ունեցաւ պետութիւն մը, որ կը ներկայացնէր հայութիւնը միջազգային մակարդակի վրայ:

Սկիզբը սփիւռքը արագ արձագանգեց: Տնտեսական ճգնաժամի եւ պատերազմի տարիներուն օգնութիւնը հոսեցաւ Հայաստան` որպէս բնական պարտականութիւն: Բայց ժամանակի ընթացքին պարզ դարձաւ, որ նոր իրավիճակը աւելի բարդ է:

Սփիւռքը այլեւս միայն «օգնող» չէր: Ան դարձաւ գործընկեր, երբեմն նաեւ` քննադատ: Իսկ Հայաստանը ստիպուած էր հաշուի նստիլ ոչ միայն ազգային զգացումներուն, այլ նաեւ պետական շահերուն, անվտանգութեան եւ միջազգային ճնշումներուն հետ:

Այս նոր իրականութիւնը ստեղծեց նաեւ լարուածութիւններ: Սփիւռքը երկար տարիներ զգացած էր ինքզինք որպէս ազգային պահապան, մինչ Հայաստանը կը գործէր որպէս իրական պետութիւն` իր սահմանափակումներով: Այս տարբերութիւնը երբեմն կը ստեղծէր թիւրիմացութիւններ:

Ինքնութեան հարցը` շարունակուող մարտահրաւէր

Այսօր սփիւռքին առջեւ կանգնած մեծագոյն խնդիրներէն մէկը ինքնութեան պահպանումն է: Նախապէս գաղութային կեանքը աւելի կազմակերպուած էր, իսկ այսօր, յատկապէս` երիտասարդ սերունդներուն մէջ, կապը կը թուլնայ:

Լեզուն կը նահանջէ, մասնակցութիւնը կը նուազի, եւ «հայ ըլլալը» երբեմն կը դառնայ միայն յիշողութիւն կամ զգացական պատկանելիութիւն:

Բայց միաժամանակ նոր հնարաւորութիւններ ալ կան: Թուային աշխարհը կը կապէ տարբեր երկիրներու հայերը, կը ստեղծէ նոր ցանցեր եւ հաղորդակցութեան ձեւեր: Հարցը այն է, թէ արդեօք սփիւռքը կրնա՞յ վերափոխուիլ` առանց կորսնցնելու իր էութիւնը:

Սփիւռքը այսօր` ռազմավարական դերակատար

Այսօր սփիւռքը այլեւս պարզապէս գաղութներու հաւաքականութիւն մը չէ: Ան կրնայ դառնալ ուժ, եթէ անոր ներուժը գիտակցաբար օգտագործուի:

Քաղաքական ազդեցութիւն` նոր մակարդակի վրայ

Սփիւռքը երկար տարիներ զբաղած է լոպիինկով, բայց այսօր անհրաժեշտ է աւելի խոր ազդեցութիւն: Պարզ յայտարարութիւնները կամ պարբերական ճնշումները այլեւս բաւարար չեն:

Պէտք է ստեղծուին շարունակական կապեր քաղաքական համակարգերէն ներս` խորհրդարաններու, կուսակցութիւններու, հետազօտական կեդրոններու եւ լրատուական հարթակներու մէջ: Այսօրուան աշխարհին մէջ «պատումը» նոյնքան կարեւոր է, որքան` քաղաքական որոշումը:

Սփիւռքը այստեղ ունի բացառիկ դիրք` բազմալեզու, բազմամշակութային եւ տեղական համակարգերուն ծանօթ ըլլալու պատճառով:

Տնտեսական ուժ` կապերու միջոցով

Սփիւռքի տնտեսական դերը չի սահմանափակուիր դրամական փոխանցումներով: Ան ունի աւելի կարեւոր աղբիւր` կապեր:

Սփիւռքահայ գործարարները, մասնագէտները եւ ցանցերը կրնան բանալ դռներ, որոնց պետական մակարդակով դժուար է հասնիլ: Նոր շուկաներ, ներդրումներ, համագործակցութիւններ` այս բոլորը կարելի է զարգացնել, եթէ սփիւռքը գործէ համակարգուած ձեւով:

Գիտելիք` մեծագոյն, բայց անտեսուած ուժը»

Այսօր սփիւռքի մէջ կան բարձրակարգ մասնագէտներ աշխարհի գրեթէ բոլոր ոլորտներուն մէջ: Սակայն այս ներուժը լիարժէք չ՛օգտագործուիր:

Եթէ այս գիտելիքը կազմակերպուի եւ ուղղորդուի, սփիւռքը կրնայ դառնալ

• Ռազմավարական մտածողութեան աղբիւր,
• Նորարարութեան շարժիչ,
• Փորձառութեան փոխանցման կամուրջ:

Ասիկա այն դերն է, որ կրնայ երկարաժամկէտ ազդեցութիւն ունենալ Հայաստանի զարգացման վրայ:

Տեղեկատուական դաշտ` նոր պայքարի տարածք

Այսօր տեղեկատուական դաշտը վերածուած է նոր ճակատի: Հանրային կարծիքը կը ձեւաւորուի լրատուամիջոցներով եւ ընկերային ցանցերու միջոցով:

Սփիւռքը տարբեր երկիրներու մէջ իր ներկայութեամբ կրնայ արագ արձագանգել, բացատրել, հակազդել եւ ձեւաւորել պատկերացումները: Այս մէկը կարեւոր է յատկապէս տարածաշրջանային հակամարտութիւններու պայմաններուն մէջ:

Կազմակերպելու բացակայութիւնը

Բոլոր այս ուժերը կը մնան կիսատ, եթէ չկայ համակարգում: Այսօր սփիւռքի հիմնական խնդիրը ոչ թէ ներուժի պակասն է, այլ` միասնական ուղղութեան բացակայութիւնը:

Տարբեր գաղութներ կը գործեն առանձին, յաճախ` առանց ընդհանուր ռազմավարութեան: Ասիկա կը թուլցնէ ընդհանուր ազդեցութիւնը:

Հարցը պարզ է, բայց ծանր` ինչպէ՞ս սփիւռքը կրնայ դառնալ համակարգուած ուժ:

Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւնը` ռազմավարական հանգոյց

Այսօր թերեւս ամէնէն որոշիչ հարցը ոչ թէ սփիւռքի ներուժն է, այլ այն, թէ ինչպէ՞ս կը կապուի այդ ներուժը Հայաստանի հետ: Քանի դեռ այս կապը կը մնայ կիսատ կամ անկազմակերպ, սփիւռքի ամբողջ ուժը չի վերածուիր իրական ազդեցութեան:

Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւնը երկար տարիներ կառուցուած է զգացական հիմքի վրայ` հայրենասիրութիւն, պատկանելիութիւն, պարտականութիւն: Այս բոլորը կարեւոր են, բայց այլեւս բաւարար չեն: Այսօր անհրաժեշտ է անցնիլ զգացական կապէն դէպի ռազմավարական համագործակցութիւն:

Հին պատկերացումը` օգնութիւն

Անկախութեան առաջին տարիներուն յարաբերութիւնը պարզ էր. սփիւռքը կ՛օգնէր, Հայաստանը կը ստանար: Այս ձեւը հասկնալի էր` հաշուի առնելով տնտեսական ճգնաժամը եւ պատերազմի պայմանները:

Բայց այս մօտեցումը ժամանակի ընթացքին սահմանափակ դարձաւ: Օգնութիւնը, որքան ալ կարեւոր ըլլայ, չի ստեղծեր երկարաժամկէտ համակարգ: Ան կը պահէ կախուածութիւն, բայց չի կառուցեր համատեղ ուժ:

Նոր անհրաժեշտութիւնը` գործընկերութիւն

Այսօր յարաբերութիւնը պէտք է հիմնուի գործընկերութեան վրայ: Այս կը նշանակէ, որ սփիւռքը միայն աջակցող չէ, այլ նաեւ` մասնակցող, որոշումներու վրայ ազդող, պատասխանատուութիւն կրող կողմ:

Միեւնոյն ժամանակ Հայաստանը պէտք է սփիւռքը չտեսնէ միայն որպէս դրամական աղբիւր, այլ որպէս ռազմավարական գործընկեր`

• Իր ցանցերով,
• Իր գիտելիքով,
• Իր քաղաքական ներկայութեամբ:

Գործընկերութիւն` կը նշանակէ նաեւ փոխադարձ պատասխանատուութիւն: Միայն պահանջել կամ միայն տալ այլեւս չի բաւարարեր:

Վստահութեան խնդիրը

Այս յարաբերութեան ամենաթոյլ օղակը վստահութիւնն է: Սփիւռքի մէջ յաճախ կայ զգացում, թէ իր ներդրումը ամբողջովին չի գնահատուիր կամ չ՛օգտագործուիր արդիւնաւէտ կերպով: Միւս կողմէ` Հայաստանի մէջ երբեմն կայ վերապահութիւն սփիւռքի դերակատարութեան նկատմամբ:

Այս փոխադարձ կասկածը կը խոչընդոտէ երկարաժամկէտ համագործակցութիւնը:

Վստահութիւնը չի կառուցուիր խօսքերով, այլ`

• Թափանցիկութեամբ,
• Հաշուետուութեամբ,
• Յստակ կանոններով:

Առանց այս հիմքերուն` ամէն նախաձեռնութիւն կը մնայ մասնակի:

Տարբեր իրականութիւններու բախում

Պէտք է նաեւ ընդունիլ, որ Հայաստան եւ սփիւռք տարբեր իրականութիւններ են:

Սփիւռքը կը գործէ ազատ եւ բազմակեդրոն միջավայրերու մէջ, ուր կարելի է արտայայտուիլ, կազմակերպուիլ եւ ազդեցութիւն գործադրել տարբեր ձեւերով: Հայաստանը, հակառակ անոր, պետութիւն է` իր անվտանգային սահմանափակումներով, դիւանագիտական ճնշումներով եւ ներքին խնդիրներով:

Այս տարբերութիւնը յաճախ կը բերէ անհասկացողութիւններ: Սփիւռքը կը պահանջէ աւելի յստակ եւ կոշտ դիրքորոշումներ, մինչ Հայաստանը ստիպուած է երբեմն գործել աւելի զգուշ եւ իրապաշտ կերպով:

Հետեւաբար յաջող յարաբերութիւնը կը պահանջէ ոչ միայն համագործակցութիւն, այլ նաեւ` փոխադարձ ըմբռնում:

Համակարգման անհրաժեշտութիւնը

Այսօր բացակայ է այն հարթակը, ուր սփիւռքը եւ Հայաստանը կրնան համակարգուած ձեւով աշխատիլ միասին:

Կան առանձին նախաձեռնութիւններ, բայց չկայ ամբողջական համակարգ, որ`

• Կը միացնէ տարբեր ուժերը,
• Կը սահմանէ առաջնահերթութիւններ,
• Կը հետեւի արդիւնքներուն:

Առանց այսպիսի համակարգման` նոյն ջանքերը կը կրկնուին, իսկ մեծ հնարաւորութիւնները կը կորսուին:

Ապագայի ուղղութիւնը

Եթէ Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւնը ուզէ դառնալ իրական ուժ, ապա պէտք է կառուցուի երեք հիմնական սիւներու վրայ.

1.- Հաստատութիւն «institution» – ոչ միայն անձնական կապեր, այլ` կայուն կառոյցներ,
2.- Վստահութիւն – թափանցիկ եւ հաշուետու համակարգեր,
3.- Համատեղ ռազմավարութիւն – յստակ նպատակներ եւ բաժնուած դերեր:

Միայն այս պայմաններուն մէջ սփիւռքը կրնայ դառնալ այն, ինչի մասին երկար տարիներ խօսուած է` համահայկական ուժ:

Վերջնական շեշտադրում

Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւնը այսօր այլեւս զգացական հարց չէ միայն: Ան ազգային անվտանգութեան, զարգացման եւ միջազգային դիրքի հարց է:

Եթէ այս կապը ամրանայ, հայութիւնը կը շահի համաշխարհային մակարդակի ազդեցութիւն: Եթէ մնայ կիսատ, նոյն ուժերը կը շարունակեն գործել առանձին եւ սահմանափակ ազդեցութեամբ:

Հետեւաբար սփիւռքի ապագան կարելի չէ պատկերացնել առանց Հայաստանի, իսկ Հայաստանի ապագան` առանց սփիւռքի:

Հարցը այլեւս ընտրութեան հարց չէ, այլ` անհրաժեշտութեան:

 Վերա Եագուպեան