Ցեղասպանութենէն եւ Հայաստանի խորհրդայնացումէն յետոյ կազմաւորուած քսաներորդ «կարճ» դարու հայկական Սփիւռքին համար առաջին դէմք յոգնակիով հաւաքական ինքնութեան մը սահմանումը միշտ ալ եղած է գրական / ստեղծագործական, իմացական եւ, մանաւանդ, քաղաքական մարտահրաւէր մը: Այդ մարտահրաւէրը աւելի քան ինքզինք կը պարտադրէ այսօր, 21-րդ դարուն, ի մասնաւորի 44-օրեայ պատերազմի յաջորդած հինգ տարիներուն Սփիւռքի՝ իրադարձութիւններու «ձեռնածալ եւ հետեւող հանդիսատես»ի իրավիճակի փաստացի հաստատագրման պայմաններուն մէջ:

Ցեղասպանութեան յաջորդող տասնամեակներուն, Գահիրէէն Պէյրութ, Հալէպ, Փարիզ եւ Պոսթըն կազմակերպուած համայնքներուն համար, «Սփիւռքը, կարճ ժամանակամիջոցի մը եղաւ իրաւամբ յաջող ծրագիր մը՝ լեզուի միատեսականացման (standardizing), գրականութեան մշակման եւ աքսորի մէջ արեւմտահայերէն ընթերցողներու եւ գրողներու նոր սերունդներու կազմաւորման ի խնդիր կառոյցներու առաջացման իմաստով», կը գրէ Թալար Շահինեան: Լեզուի պահպանումը, հետեւաբար, Սփիւռքի մէջ եղած է «Մենք»-ի որպէս հաւաքական ինքնութիւն սահմանման հիմնական մարտահրաւէրը, ամէն տեսակի հատուածականութիւններէ անդին անցնող հասարակաց յայտարար մը:

Բայց այդ մարտահրաւէրը ընկալուած է լեզուի նահանջի, կորուստի եւ, հետեւաբար, ինքնութեան ձուլման, ուծացման, «ճերմակ ջարդ»-ի ուրուականին սպառնալիքին ներքոյ: Եւ երբ Արեւմտահայերէնը 2010-ին տեղադրուեցաւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի «վտանգուած լեզուներու» ցանկին, կարծես թէ սպասելի ու անխուսափելի էր, պատմականօրէն կանխորոշուած՝ հայրենազուրկ որեւէ հաւաքականութեան մը, ի մասնաւորի հայութեան, համար: Շահան Շահնուրի «Նահանջը Առանց Երգի» Սփիւռքի դասական վէպը (1929) այնքան ողորմելիօրէն (pathetic) մեկնաբանուած էր հանրային խօսոյթին եւ ամրագրուած սփիւռքեան հաւաքական երեւակայութեան մէջ, որ ոչ ոքի մտքէն անցաւ որ արեւմտահայերէնի ճակատագրի այս հանգրուանումը թերեւս ինքզինք կատարած մարգարէութիւն (self fulfilled prophecy) մըն էր, հետեւանք՝ ի սկզբանէ սխալ ենթադրութեան եւ համասփիւռքեան կառոյց ունեցող կազմակերպութիւններու բացթողումներուն: «Ինչպէ՞ս հոս հասանք» հարցումին մօտեցումը, հետեւաբար, ինչպէս Շահինեան դիտել կու տայ,նորացած մարտահրաւէրն է Սփիւռքեան «Մենք»-ի (վերա)սահմանման համար լեզուի, արեւմտահայերէնի, ոլորտին մէջ:

Սփիւռքի իմացական փնտռտուքը բաղդատական վերլուծութեան եւ ընկերային գիտութիւններու ոլորտին մէջ ծնունդ առած է անցեալ դարու եօթանասունական թուականներուն եւ նախաձեռնութիւնն է Ցեղասպանութեան յաջորդած Երրորդ Սերունդին: Մինչ այդ,  սփիւռքեան հաւաքական ինքնութեան սահմանումը փորձարկուած է գրականութեան ու հրապարակագրութեան ճամբով: Վառ օրինակներ են Փարիզի մէջ «Մենք» շարժման փորձը՝ անդրազգային գրական տեսութիւն մը զարգացնելու, եւ հետագային Պէյրութի մէջ լեզուի եւ գրականութեան միատեսականացման «ազգայնացումը»՝ Խորհրդային Հայաստանի ընդունման թէ Հայաստանի անկախացման գաղափարախօսականօրէն իրարու հակադիր հատուածներու նախաձեռնութեամբ: Բայց նաեւ երրորդ սերունդի գրողներու որակական ոստումով, որ համահունչ էր 1960-80 քսանամեակի Սփիւռքի իմացական փնտռտուքին եւ քաղաքականացման:

Սփիւռքի ընկալման իմացական մարտահրաւէրը սկսաւ ընդհանրապէս արեւմտեան ակադեմիայի, եւ ի մասնաւորի Միացեալ Նահանգներու համալսարաններուն, մէջ ծնունդ առնող սփիւռքագիտութեան հետ, եւ եղաւ անոր ուսումնասիրական առարկաներէն մէկը երկու պատճառով: Առաջին, սփիւռքագիտութեան համար հայկական Սփիւռքը երեք դասական սփիւռքներէն մէկն է հրէական եւ յունական սփիւռքներուն կողքին: Երկրորդ, որովհետեւ սփիւռքագիտութեան որպէս առանձին մասնագիտական ոլորտ կազմաւորման մէջ որոշիչ դերակատարութիւն ստանձնած է Խաչիկ Թէօլէօլեան, հիմնադիրն ու երկար ժամանակ խմբագիրը «Diaspora A Journal of Transnational Studies» (հիմնուած 1991-ին) պարբերականին: Թէ ի՞նչ նպատակ կը հետանդէր Սփիւռքի իմացական մարտահրաւէրը, ապա եւ թերեւս անոր պատասխանը ամենէն ամբողջական կերպով տուած է նոյնինքն Թէօլէօլեան 1996-ի իր յօդուածով, ուր կ’ուսումնասիրէ աշխարհացրիւ ժողովուրդներու հաւաքական ինքնութեան ընկալման փոփոխութիւնը: Այսինքն՝ սփիւռքի որպէս «աքսորեալ ազգ», «էթնիկ փոքրամասնութիւն» եւ նման բանաձեւումներէն դէպի անդրազգային հաւաքականութիւն՝ կլոպալացող աշխարհի մը պայմաններուն մէջ: Սփիւռքի իմացական ուսումնասիրութիւնը շատ զարգացած է այսօր, թերեւս մինչեւ իսկ աւելի մեծ թափով Հայաստանի անկախացումէն ի վեր: Մարտահրաւէրային հարցումը, սակայն, որ ինքզինք կը պարտադրէ հետեւեալն է. Սփիւռքի ընկալման իմացական հարստացումը, որ իր հետ բերաւ նաեւ նոր յղացքներ եւ տեսութիւններ սկսելով նոյնինքն «անդրազգային»էն, որքանո՞վ պիտանի նկատուեցաւ Սփիւռքի քաղաքական վերակազմակերպման ու զօրաշարժի վերաշխուժացման, ի մասնաւորի Հայաստանի անկախութենէն ի վեր:

Այս մարտահրաւէրը առանցքային է մանաւանդ եթէ գիտակցինք թէ որքան քաղաքական եղած է աշխարհացրիւ հայութեան վերապրումի հաւաքական բնազդն ու որոշումը, որուն արդիւնքով ալ Սփիւռք եղաւ: Սփիւռքացման քաղաքական բնոյթը առկայ է ե՛ւ անոր ծննդոցի առաջին տասնամեակներուն բանաձեւուած «հայապահպանում»-ի ծրագիրներուն մէջ, ե՛ւ հիւրընկալ երկիրներու քաղաքական գործընթացներէն տեղւոյն համայնքները հեռու պահելու, «կեթթոյացնելու», օրին նախազգուշական համարուած նախանձախնդրութեան, ե՛ւ Պաղ Պատերազմէն առաջ թէ յետոյ Սփիւռքի մէջ Հայաստանի խորհրդային վարչակարգի ընդունման եւ մերժման երկբաժանման գծի երկայնքին ու անոր պատճառած արիւնալի բախումներու, ե՛ւ Մայիս 1968-ով խանդավառ Երրորդ Սերունդի «պահպանողական» Սփիւռքի դէմ ծառացման, ե՛ւ, մանաւանդ, Ցեղասպանութեան յիսնամեակին յաջորդած երկու տասնամեակներու Հայ Դատի զօրաշարժին եւ Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման ձեռքբերումներուն մէջ: Այս բոլորին մասին շատ (հրապարակա)գրուած է արդէն, եւ, սփիւռքագիտութեան ոլորտին մէջ, քիչ չէ թիւը այն արդէն առկայ թէ հրատարակութեան պատրաստուող գիտաշխատութիւններուն, որոնք, թերեւս, օգնեն որոշ կաղապարումներու կոտորումին եւ թապուներէ ձերբազատումին:

Ինչ որ, սակայն, նուազ ուշադրութեան արժանացած է Սփիւռքի մէջ քաղաքական գործունէութեան մասին՝ աշխարհացրիւ հայութեան կառավարման տինամիքն է: Այն ինչ Թէօլէօլեան կը բնութագրէ որպէս «աքսորի կառավարութիւն» (government OF exile) եւ կը տարբերէ «աքսորեալ կառավարութիւն» հասկացողութենէն (government IN exile). Այսօրուայ դիտանկիւնէն, խօսքը կը վերաբերի համասփիւռքեան ցանց ունեցող գլխաւոր կազմակերպութիւններուն, որոնք ստեղծած են համայնքային այն կառոյցները, ուր հաւաքական վերապրումը, անհատին ինքնութեան գիտակցումը, զարգացումն ու քաղաքական գործը՝ ներհամայնքային իշխանատիրական մրցակցութեան թէ տուեալ երկրի արտաքին քաղաքականութեան օրակարգին հայկական հարցի մը ներառման իմաստով, իրականացած են: Այդ կազմակերպութիւններու համասփիւռքեան կառոյցներն ու զօրաշարժն էր որ Սփիւռքը որպէս «Մենք» հասկացողութիւն ընկալելի դարձուցած էր, ստեղծած թէկուզ եւ չբանաձեւուած սփիւռքեան յարացոյց մը:

Այդ յարացոյցը այսօր սպառած է, բայց նորը չէ ծնած: Արցախեան շարժման նախօրեակին «Միացում» պատգամը պահ մը ստեղծեց համահայկական իմաստով «Մենք» -ի մը ծննդոցի տպաւորութիւնը, բայց այդ մէկը խաբուսիկ դուրս եկաւ: Աւելի՛ն. խորացուց սփիւռքահայու «յանցաւորութեան» զգացումը, եթէ երբեք փորձ կատարուէր տարբերելու սփիւռքեան «Մենք» -ի՝ համահայկականութեան «պէտք է»-ներէն: Անհրաժեշտ դարձուց «Սփիւռքը ինքնանպատակ չէ» մանդրան, որպէս ազդարարութիւն ամէն անգամ որ Սփիւռքի լիարժէքութեան մասին մտածուելու փորձ ըլլար: Արդիւնքով՝ մինչ համահայկականութեան հասկացողութեան ներհակ է «խորքային ինքնութիւն» մը, որպէս գոյութենական որոշման ամենաանհատական մակարդակ, համահայկականութեան գործնական երեւոյթը այսօր Սփիւռքեան առանձնայատկութիւններու անտեսման, թրգնահատման եւ մինչեւ իսկ ժխտումի համահունչ է: Անոր պատճառը հիմնականին մէջ անկախութենէն ի վեր սփիւռքեան ղեկավարութիւններու վարքագիծն է, դերակատարութեան ինքնակամ փոփոխութիւնը:

Արդարեւ, անկախութենէն յետոյ համասփիւռքեան ցանց ունեցող կազմակերպութիւններու ղեկավարութիւնները շտապեցին եզրակացնել որ սփիւռքեան գործընթացը հասած էր իր կանխորոշուած եզրայանգման, որ բանաձեւուեցաւ որպէս վերադարձ դէպի երկիր, հայրենադարձութեան հրաւէր: Եթէ նոյնիսկ այդ մէկը անխուսափելի ու կենսականօրէն անհրաժեշտ էր 1988-1998 տասնամեակին Հայաստանի եւ Արցախի դիմագրաւած բազմաթիւ, ու յաճախ գոյութենական, խնդիրներու լուծման օժանդակութեան համար, նաեւ ամրագրեց Սփիւռքի եռեակ լքումը: Այսպէս, առաջին, անկախ Հայաստանի քաղաքական ղեկավարութիւնը երբեք չընդունեց համագործակցութեան հայեցակարգ մը, որ ձայնի եւ քուէի իրաւունք տար սփիւռքեան ներկայացուցչութիւններու: Երկրորդ, Սփիւռքի եւ Հայաստանի լեզուամշակութային համարկումը չեղաւ օրակարգի թեմայ եւ կարծես թէ, յարգելի բացառութիւններով, մնաց խորթ եթէ ոչ մերժելի հայրենի մտաւորականութեան համար, մինչ հասարակութիւնը ընդհանրապէս մնաց անտարբեր անոր նկատմամբ: Երրորդ, սփիւռքեան կազմակերպութիւններու ղեկավարութիւնները ստանձնեցին Հայաստանի բանբերի եւ հայրենի պահանջներու բաւարարման երաշխաւորի դեր, փոխանակ Սփիւռքի ձայնը լսելի դարձնելու Հայաստանի մէջ, փոխանցելու սփիւռքեան փորձառութիւնը, արժեւորելու համաշխարհային մասշտապով կազմակերպուած ներկայութիւն եղող սփիւռքահայութեան կարողականութիւնը, կամ ալ գոնէ Հայաստանի մէջ Սփիւռքին համար «լոպպի» ընելու: Չանդրադարձան թէ ինչպէս 21-րդ դարուն աշխարհագրական, ժողովրդագրական եւ սերդնափոխական իմաստող փոփոխուող Սփիւռքին մէջ, նախորդ դարուն այնքան յաջող համասփիւռքեան կառավարումը «աքսորի կառավարութիւն» տարբերակով, եւ, հետեւաբար, Սփիւռքի համատարած հասկացողութեան ինքնութենական յարացոյցը, մտած էին անդարձ ճգնաժամի մը մէջ:

Եթէ այս ճգնաժամը ընկալուի նաեւ որպէս նորի պատեհութիւն, ապա եւ պիտի գիտակցուի որ «աքսորի կառավարութիւն» բնորդը ինքզինք սպառած է եւ անհրաժեշտ է սփիւռքեան քաղաքականացման համար ստեղծել անդրազգային կառավարումի տարբերակ մը, եւ ոչպետական հաւաքականութեան մը քաղաքական զօրաշարժի տրամաբանութեամբ Սփիւռքեան Նախագիծ մը որպէս ինքնութեան յանձնառութեան եւ համագործակցութեան օրակարգի նախադրեալ: Այդ մէկը կարելի չէ առանց համասփիւռքեան ցանց ունեցող կազմակերպութիւններու ակտիւ մասնակցութեան, ոչ ալ անտեսելով նոր կազմակերպութիւններու եւ նախաձեռնութիւններու, եւ մինչեւ իսկ անհատ մտաւորականներու թէ նախաձեռնողներու, անշրջանցելի իրականութիւնը: Միեւնոյն տրամաբանութեամբ՝ համասփիւռքեան կազմակերպական ցանց ունեցող կառոյցներէն ոչ մէկը առանձին կրնայ Սփիւռքեան Նախագիծ մը մշակել առանց նպատակադրելու անոր համաձայնումը միւս կազմակերպութիւններուն հետ: Ոչ ալ այդ կազմակերպութիւնները կրնան հաւաքաբար անտեսել նոր կազմակերպութիւններու, նախաձեռնութիւններու թէ անհատներու մասնակցողական դերակատարութիւնը: Առանց այդ կազմակերպութիւններուն կարելի չէ, միայն այդ կազմակերպութիւնները կամ անոնցմէ մէկը առանձին չի՛ կրնար:

Պիտի կարենա՞յ Սփիւռքը հասարակաց նուազագոյն յայտարարներու շուրջ համաձայնուած «Մենք»-ի մանիֆեստով մը հանդէս գալ…

Խաչիկ Տէր Ղուկասեան
Հայրենիք