Հայաստանն այսօր գտնւում է բարդ աշխարհաքաղաքական քոնֆիկուրացիայի էպիկենդրոնում, որտեղ սպառնալիքներն աւելի ու աւելի յաճախ են դուրս գալիս դասական ռազմական դիմակայութեան շրջանակներից: Հարաւային Կովկասն աստիճանաբար վերածուել է հիպրիտային ազդեցութիւնների հատման տիրոյթի. տնտեսական կախուածութիւնները, էներգետիկ լծակները, տեղեկատուական արշաւները եւ դիւանագիտական ճնշումները ձեւաւորում են բազմամակարդակ համակարգ, որն ազդում է Երեւանի ռազմավարական որոշումների վրայ:

2020 թուականի Արցախեան երկրորդ պատերազմից եւ 2022–2023 թուականների ճգնաժամերից յետոյ տարածաշրջանը թեւակոխել է կայուն հիպրիտային մրցակցութեան փուլ: Ձեւականօրէն լայնամասշտաբ ռազմական դիմակայութիւնն աւարտուել է, սակայն Հարաւային Կովկասն անցել է մշտական ճնշման մոտէլին՝ առանց պատերազմի պաշտօնական յայտարարման: Ուժերի հաւասարակշռութեան փոփոխութիւնը դարձաւ տարածաշրջանային անվտանգութեան նոր ճարտարապետութեան ձեւաւորման ելակէտ, որտեղ ռազմական գործիքները պահպանում են իրենց նշանակութիւնը, բայց աւելի ու աւելի յաճախ լրացւում են ազդեցութեան տնտեսական, էներգետիկ, տեղեկատուական եւ դիւանագիտական մեխանիզմներով:

Հիպրիտային սպառնալիքներն այս համատեքստում իրենցից ներկայացնում են տարբեր գործիքների համակարգուած կիրառում՝ նպատակ ունենալով աստիճանաբար քայքայել պետութեան դիմակայունութիւնը: Դրանց խնդիրը ոչ թէ ակնթարթային կործանումն է, այլ համակարգային թուլացումը՝ քաղաքական եւ տնտեսական դաշտի մասնատումը, վստահութեան անկումը ինստիտուտների նկատմամբ և զիջումների անխուսափելիութեան զգացողութեան ձեւաւորումը: Հայաստանը գտնւում է երկարատեւ հիպրիտային ճնշման վիճակում, որն ունի ասիմեթրիք բնոյթ: 2020 թուականից յետոյ ռազմական հավասարակշռութիւնն էապէս շեղուել է, իսկ ներքին բարեփոխումները մնում են անցումային փուլում, ինչը խոցելի է դարձնում այսպէս կոչուած «շեմային գօտիները»՝ ոլորտներ, որտեղ թրանսֆորմացիան զուգորդւում է ինսթիթուցիոնալ անկայունութեամբ:

Աւելի լայն համատեքստում Հարաւային Կովկասը վերածուել է իւրօրինակ «հիպրիտային գործողութիւնների թատերաբեմի», որտեղ հատւում են էներգետիկ երթուղիները, մրցակցում են ինթեկրացիոն նախագծերը եւ բախւում են խոշոր տէրութիւնների շահերը: Այս պայմաններում Հայաստանը միաժամանակ հանդէս է գալիս ե՛ւ որպէս արտաքին ճնշման օպյեքթ, ե՛ւ որպէս տարածաշրջանային անվտանգութեան ճարտարապետութեան վերափոխման մասնակից:

Հիպրիտային ճնշման ամէնաաքթիւ աղբիւրն Ատրպէյճանն է, որը 2020 թուականից յետոյ լայնամասշտաբ ռազմական գործողութիւններից անցել է համակարգային հարկադրանքի ռազմավարութեանը: Այս մոտէլը համատեղում է ուժի ցուցադրումը, սահմանափակ էսքալացիաները եւ դիւանագիտական ճնշումը: 2022 թուականի սահմանային բախումները եւ 2023 թուականի իրադարձութիւնները Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ ցոյց տուեցին Պաքուի պատրաստակամութիւնը՝ օգտագործել ուժի սահմանափակ կիրառումը որպէս Երեւանի որոշումների վրայ ազդելու գործիք: Խօսքը ճնշման չափաբաժնային դրուագների մասին է, որոնք ուղղուած են քաղաքական հաշուարկների փոփոխմանը, այլ ոչ թէ լայնամասշտաբ պատերազմին:

Լրացուցիչ գործօն է մնում վերահսկողութիւնը Հայաստանի միջազգայնօրէն ճանաչուած տարածքի մի մասի նկատմամբ, ինչը վերածւում է ճնշման երկարաժամկէտ լծակի՝ ներկառուցուած բանակցային գործընթացում: Այս օրինակն ակնառու կերպով ցոյց է տալիս ուժային եւ դիւանագիտական գործիքների համադրումը, որոնք ձեւաւորում են ազդեցութեան կայուն մոտէլ: Զուգահեռաբար զգալի դեր են խաղում տեղեկատուական եւ քոկնիթիւ գործողութիւնները, որոնք ուղղուած են Պաքուի համար շահաւէտ նարաթիւի ձեւաւորմանը եւ հայ հասարակութեան ներքին կայունութեան վրայ ազդելուն: Էներգետիկ գործօնն ուժեղացնում է Ատրպէյճանի դիրքերը միջազգային ասպարէզում՝ թոյլ տալով կուտակել քաղաքական քափիթալ եւ նուազեցնել արտաքին դերակատարների զգայունութիւնը նրա տարածաշրջանային քաղաքականութեան նկատմամբ: Արդիւնքում ձեւաւորւում է ճնշման ցիքլային մոտէլ, որի դէպքում էսքալացիայի փուլերին յաջորդում են դադարները, սակայն ռազմավարական ճնշումը մնում է հաստատուն:

Այս քոնֆիկուրացիայի ուժեղացման գործում նշանակալի դեր է խաղում Թուրքիան, որը հանդէս է գալիս որպէս Ատրպէյճանի ռազմավարական դաշնակից եւ նրա քաղաքականութեան իւրօրինակ բազմապատկիչ: Ռազմական համագործակցութիւնը, համատեղ զօրավարժութիւնները եւ տեխնոլոգիական աջակցութիւնը ձեւաւորում են ուժերի լրացուցիչ անհամաչափութիւն տարածաշրջանում: Անգարան հետեւողականօրէն շաղկապում է Հայաստանի հետ յարաբերութիւնների կարգաւորումն ատրպէճանական օրակարգի առաջընթացի հետ, ինչը ստեղծում է դիւանագիտական ասիմեթրիա եւ երկկողմ գործընթացները վերածում փաստացի եռակողմ ձեւաչափի: Լրացուցիչ նշանակութիւն ունի ենթակառուցուածքային չափումը. առաջ մղուող թրանսփորթային նախագծերը ձեւաւորում են նոր տարածաշրջանային քոնֆիկուրացիա, որտեղ Հայաստանը կա՛մ ինթեկրւում է սահմանուած պայմաններով, կա՛մ բախւում է մեկուսացման վտանգին:

Միեւնոյն ժամանակ, Ռուսաստանը պահպանում է առանցքային դերը տարածաշրջանում՝ մնալով Հայաստանի ֆորմալ դաշնակիցը եւ նրա կարեւորագոյն տնտեսական գործընկերը: Չնայած քաղաքական տարաձայնութիւններին՝ Երեւանը շարունակում է մասնակցութիւնը այնպիսի կառոյցներին, ինչպիսիք են ՀԱՊԿ-ը եւ Եւրասիական տնտեսական միութիւնը: Տնտեսական եւ էներգետիկ փոխկախուածութիւնը մնում է բարձր. կազի մատակարարումները, առեւտրային կապերը, ենթակառուցուածքային ներկայութիւնը եւ ֆինանսական հոսքերը ձեւաւորում են ազդեցութեան կայուն համակարգ:

Ուքրաինայում պատերազմի մեկնարկից յետոյ Մոսկուայի ռազմավարութիւնն աւելի ու աւելի յաճախ է կառուցւում կառավարելի անորոշութեան սկզբունքի վրայ: Աջակցութիւնը երաշխաւորուած չէ, սակայն լիակատար խզում նոյնպէս տեղի չի ունենում, ինչը ստեղծում է ճնշման դաշտ՝ առանց ուղղակի առճակատման: Այս պայմաններում Հայաստանը ստիպուած է հաշուի առնել Մոսկուայի հնարաւոր արձագանքը առանցքային որոշումներ կայացնելիս, ինչն օպյեքթիւօրէն սահմանափակում է նրա ռազմավարական ինքնավարութիւնը:

Տարածաշրջանային քոնֆիկուրացիայում իր դերն ունի նաեւ Իրանը, որը Հայաստանը դիտարկում է որպէս սեփական տարածաշրջանային կայունութեան համակարգի տարր: Տնտեսական համագործակցութիւնը, թրանսփորթային նախագծերը եւ էներգետիկ կապերը ձեւաւորում են նրա ազդեցութեան հիմքը: Ընդ որում, Թեհրանն օգտագործում է առաւելապէս «փափուկ» գործիքներ՝ տնտեսական խթաններ, մշակութային կապեր եւ դիւանագիտական փոխգործակցութիւն՝ ձեւաւորելով շրջանակներ, որոնցում Երեւանը ստիպուած է հաշուի առնել իրանական շահերը սեփական քաղաքականութիւնը կառուցելիս: Սա ստեղծում է երկակի իրավիճակ. մի կողմից՝ լրացուցիչ հնարաւորութիւններ, միւս կողմից՝ արտաքին քաղաքական մանեւրի սահմանափակումներ:

Այս բոլոր գործօնների համակցուած ազդեցութիւնը ձեւաւորում է փոխհատուող ազդեցութիւնների բարդ համակարգ, որտեղ Հայաստանի անկախ ռազմավարական ընտրութեան դաշտն աստիճանաբար նեղանում է: Առանցքային խնդիրը ոչ թէ մէկ դերակատարի գերիշխանութիւնն է, այլ մի քանի ուժային կենդրոնների կողմից միաժամանակեայ ճնշումը, որոնցից իւրաքանչիւրը հետապնդում է սեփական նպատակները, բայց հանրագումարում սահմանափակում է Երեւանի հնարաւորութիւնները:

Այս պայմաններում ռազմավարական դիմակայունութիւնը դառնում է կենդրոնական հարց: Խօսքը ոչ միայն արտաքին խաղացողների միջեւ հաւասարակշռութիւն պահպանելու մասին է, այլեւ ներքին ինսթիթութների ամրապնդման, տնտեսական եւ էներգետիկ կապերի տիվերսիֆիքացման, ինչպէս նաեւ սոցիալական եւ քաղաքական համախմբուածութեան մակարդակի բարձրացման անհրաժեշտութեան: Առանց դրա՝ հիպրիտային ճնշումը շարունակելու է Հայաստանի ռազմավարական որոշումները վերածել արտաքին ազդակների արձագանքի, այլ ոչ թէ սեփական երկարաժամկէտ քաղաքականութեան արդիւնքի:

Գէորգ Մելիքեան