(ԾՆՆԴԵԱՆ 150-ԱՄԵԱԿԻՆ ԱՌԻԹՈՎ)

Ներածական

Հայ ժողովուրդի պատմութեան մէջ կան այնպիսի անհատներ, որոնց անունները

կը դառնան տիեզերական՝ ոչ թէ լոկ իրենց գործերու առատութեան համար, այլ մեր դարաւոր ինքնութեան շունչը մարմնաւորած ըլլալնուն համար։

Այդ սքանչելի մեծերուն շարքին է Հրաչեայ Աճառեանը. մարդ, որուն կեանքը բառ դարձաւ, իսկ բառը՝ գիրք, շունչ, ազգ եւ յաւերժութիւն։

2026-ը կը զուգադիպի անոր ծննդեան 150-ամեակին. տարի մը, որ կը թելադրէ վերագնահատել ոչ միայն գիտնական մը, այլեւ մեր լեզուի եւ մշակոյթի սրտին բաբախումը խորհրդանշող նուիրեալ մը։

Աճառեանն է այն գագաթը, որուն վրայ

կը հանգչի հայ լեզուաբանութեան ամբողջ շունչը. ան է լեզուի արմատներու քահանայապետը, հայ մտածողութեան գանձարանի պահապանը, մեր կորուսեալ աշխարհներու շնչառութիւնը վերականգնող գիտնականը։

Ա. Կեանքը՝ իբրեւ աստիճանաւոր մտաւորական ճամբորդութիւն

Հրաչեայ Աճառեան ծնած է Մարաշ, այնպիսի միջավայրի մէջ, ուր խօսքը եւ լեզուն ունէին ընտանեկան սրբութիւն։ Երիտասարդ տարիքէն իսկ ան կը բացայայտէ անսահման եռանդ մը ուսումնասիրութիւններու եւ գրական ստեղծագործութեան։

Պոլսոյ բարձրագոյն վարժարաններուն մէջ ստացած կրթութիւնը զինք կը դարձնէ լեզուի հնագիտական հետքերու որսորդ մը, իսկ Եւրոպայի մէջ առած ուսումը կը լեցնէ զինք համադրական ուսումնասիրութեան անսահման գործիքներով։

Բայց Աճառեանի մեծութիւնը միայն ուսումը չէ՝ ան իր անձին մէջ կոփած է գիտելիքի ու աշխատանքի սերտ համադրութիւնը՝ կեանքը դարձնելով գործի դաշտ, իսկ օրը՝ ուսումնասիրութեան սեղան։

Աճառեան քիչ կը խօսէր, բազում կը գրէր։ Ճշմարտութիւնը կը փնտռէր ոչ թէ հռետորութեան մէջ, այլ հնչիւնին ու արմատի ներքին գաղտնիքներուն։

Բ. Գիտական Ժառանգութեան Շրջապատը

1. «Հայերէն Արմատական Բառարան»- լեզուի տիեզերական տաճարը

Չորս հատոր «Արմատական Բառարան»-ը հասարակ բառարան չէր, եւ այսօր ալ այդպիսին չէ։ Ան հայ լեզուի խորքին հասնելու ամենապաշտօնական եւ ամենահզօր ճամբան է։ Աճառեան ո՛չ միայն կը բացատրէ բառ մը, այլ՝ կը բանայ խոռոչ մը դէպի դարեր, դէպի նախամայր՝ լեզուական մտածողութիւն։

Այս աշխատութեամբ ան կը կերտէ հայերէնի հնչիւնային, իմաստային եւ արմատային ամբողջական մարմին մը, ուր

կը բացայայտուին անցեալի քաղաքակրթութիւններու հետ մեր կապերը, հնդեւրոպական ընդհանրութիւնները եւ հայ ցեղային մտքի դարաւոր բարբառումները։

Աշխատանքի ճշգրտութիւնը այն աստիճան է, որ այսօր ալ գիտնականը, ուսուցիչը կամ մտաւորականը կը պարտադրէ լեցուիլ այդ սիւնակներով, որպէսզի հասկնայ հայերէնի կշռոյթը։

2. «Անձանուններու Բառարան» – ինքնութեան կենդանի թանգարան

Աճառեանի «Անձանուններու Բառարան»-ը կը կազմէ հայ ազգագրութեան ու հոգեբանութեան ճակատագիրը։ Այդ բազմահատոր գիրքը կը ցուցնէ, որ հայ աւանդութիւնը անունով կը պահէ դարերու մտայնութիւնը, հայուն յիշողութիւնները, կրօնական ու աշխարհիկ պատկերացումները։

Աճառեան կը համադրէր աղբիւրներ՝ Մասիսէն մինչեւ Տարօն, Սասունէն մինչեւ Վան, իսկ աւելի ուշ՝ Սփիւռքի գաղթավայրերը։ Ան կը վերականգնէր այն անունները, որոնք 1915-ի աղէտով ընդմիշտ պիտի կորսուէին, եթէ անոր գրիչը չփրկէր զանոնք։

3. Բարբառագիտութիւն – հայ հոգեւոր բազմազանութեան քարտէզը

Աճառեանի գլխաւոր մտահոգութիւններն էին հայ բարբառները։ Մէկ կողմէ՝ անոնք կը ներկայացնէին լեզուի հնչիւնային ու քերականական տպաւորիչ բազմազանութիւն, իսկ միւս կողմէ՝ հայ ազգային աշխարհագրութեան խորքային յուշարձաններ կը համարուէին։

«Հայկական Բարբառագիտութիւնը»

կը պարունակէ լսողական ու գրիչային հազարաւոր նշումներ, որոնց ընդմէջէն

կը խօսի շունչը՝ Արեւմտահայաստանի եւ Կիլիկիոյ սերունդներու այն աշխարհներու, որոնք այսօր ֆիզիքապէս չկան, բայց լեզուով՝ կը շնչեն։

Աճառեան բարբառը կը տեսնէր իբրեւ կենդանի նկարագիր, ոչ թէ շեղում. Անոր համար բարբառը հոն է, ուր կ’ապրի ժողովուրդը։ Եւ ան որքան բազմազան՝ այնքան հարուստ կը դառնայ ամբողջ լեզուն։

4. Հայերէնի հնդեւրոպական տեղադրութիւն

Աճառեան կը գտնուէր այն սակաւ գիտնականներու շարքին, որոնք գիտէին մեր լեզուն միջազգային գիտութեան սեղանին դնել՝ առանց զիջելու իր ինքնատիպութենէն։

Ան ճշգրտութեամբ կը բացատրէր, թէ հայոց լեզուն ինչպէ՛ս կը ներգործէ ամբողջ հնդեւրոպական ընտանիքին վրայ, եւ

կը ցուցնէր, որ հայերէնը ունի իր ուրոյն զարգացումը։

Գ. Աճառեանը իբրեւ հոգեբանական տեսիլք

Այն, ինչ կը տարբերէ Աճառեանը զուտ լեզուաբանէն, իր հոգեւոր խորութիւնն է։

Ան գիտնական էր՝ բայց յիշողութեամբ։ Լեզու կը քննէր՝ բայց կը փնտռէր հայրենիքն ու ժողովուրդը։

Անոր գրականութեան վրայ կը նստի կորսուած Արեւմտահիւսիսային Հայաստանի ստուերը։ Աճառեան կը գիտակցէր, որ իր գիրքերուն մէջ ինք կը վերագտնէ այն աշխարհները, որոնք այլեւս չկան, եւ կը ձգտէր տալ անոնց երկրորդ կեանք մը։

Այսպիսով, Աճառեան կը դառնայ ոչ միայն բառարանագիր, այլ՝ ազգային գոյատեւման պահպանիչ։

Դ. Աճառեանի 150-ամեակի պատգամը

2026-ը մեզ պարտաւորեցուցիչ պատգամ կը փոխանցէ։

1. Գիտութիւնը՝ իբրեւ ազգապահպանում

Աճառեան հռչակեց, որ «միտքը ազգին բերդն է»։ Գիտութիւնը ազգի ինքնապաշտպանութիւնը կը կատարէ։ Եթէ միտքը մթնի, կը մթնին աշխարհները։

2. Լեզուն պաշտելի ուժ մըն է

Աճառեան խորապէս կը հաւատար, որ հայ ժողովուրդի առաջին եւ վերջին պաշտպանիչը իր լեզուն է։ 150-ամեակը կը թելադրէ՝ պահպանել հայերէնը ամբողջականութեամբ, չաղաւաղել զայն այն օտար բառերով, վերագտնել արեւմտահայերէնի ու արեւելահայերէնի ամբողջական միութիւնը։

3. Ազգային ամբողջականութեան մղում

Աճառեան իր կեանքով հաստատեց, որ արեւմտահայ ոգին եւ արեւելահայ միտքը չեն հակադրուիր իրարու. անոնք մէկ մարմին են, մէկ շունչ, մէկ պատմական յարատեւութիւն։

150-ամեակը կը պահանջէ համազգային լեզուական վերածնութիւն մը, ուր երկու ճիւղերը կը բոցավառեն զիրար։

4. Աշխատասիրութեան կենցաղ

Աճառեան անսահման ջանադիր էր։ Ան

կը վերածէր աշխատանքը նմանաւոր բարձունքի։ Անոր մէջ կար մկրտութիւն մը, որուն տակ կը գրէր տասնեակ հազարաւոր էջեր։

150-ամեակը մեզ կը յուշէ. «Ամէն օր աշխատեցէ՛ք։ Մշակոյթին համար աշխա-տանքի օր չկայ»։

Ե. Աճառեանը՝ այսօր

Մեր օրերուն, երբ լեզուին կը սպառնայ օտարագրութիւնը, երբ անոր գործածութեան նուազումը կը վնասէ ազգային հիմքերուն, Աճառեանի անունը կը հնչէ որպէս ահազանգ եւ պատգամ։ Ան մեզ կը կանչէ վերադառնալու հնչիւնին, բառին, արմատին, իսկ արմատով՝ հայրենիքին։

Աճառեան կ’ըսէ՝

«Ազգ մը, որ լեզու չունի, վանք չունի, հող չունի։

Ազգ մը, որ լեզուն կը պահէ, կը վերակերտէ զանոնք բոլոր»։

Է. Եզրափակիչ Խորհուրդ

Հրաչեայ Աճառեանի ծննդեան 150-ամեակը ոչ միայն անցեալի մեծ ըմբռնում մը կը պահանջէ մեզմէ, այլ նոր ուխտ մը՝ իբրեւ ժողովուրդ, իբրեւ լեզուի ժառանգորդ, իբրեւ մշակոյթի պահապան։

Այս յոբելեանը պէտք է վերածուի՝

Լեզուի տօնի,

Գիտութեան նուիրումի,

Աշխատասիրութեան։

Աճառեան հետեւեալը կը յուշէ մեզ. «Թող հայուն միտքը երբեք չծուլանայ, եւ հայուն լեզուն երբեք չաղքատանայ»։

Յակոբ Աւ. Սրկ. Պարսումեան

Գանձասար-Բացառիկ 2026