1920 թուականի Օգոստոսի 10-ը հայ ժողովրդի նորագոյն պատմութեան մէջ դաջուել է որպէս յաղթանակի եւ ողբերգութեան, իրաւական յաղթանակի եւ դառը հիասթափութեան միաձուլուած խորհրդանիշ։

Այդ օրը Փարիզի Սեւր արուարձանի յախճապակու հանրայայտ գործարանի ցուցասրահում ստորագրուեց մի պայմանագիր, որը պէտք է վերջակէտ դնէր Առաջին համաշխարհային պատերազմին Մերձաւոր Արեւելքում եւ իրաւականօրէն ձեւակերպէր Օսմանեան կայսրութեան տրոհումը։ Հայերի համար, սակայն, դա աւելին էր, քան պարզապէս միջազգային փաստաթուղթ. դա Հայոց ցեղասպանութեան սարսափներից յետոյ արդարութեան վերականգնման, միացեալ ու անկախ հայրենիքի ստեղծման իրաւական հիմնաքարն էր։ Սեւրի պայմանագիրը դարձաւ «Ուիլսընեան Հայաստանի» ծննդեան վկայականը՝ մի պետութեան, որը, թէեւ այդպէս էլ ամբողջութեամբ կեանքի չկոչուեց, մինչ օրս շարունակում է մնալ հայ ժողովրդի իրաւունքների եւ ազգային ձգտումների վկայութիւնը։

Ճանապարհ դէպի Սեւր. դիւանագիտական պայքար եւ մեծ տերութիւնների խոստումներ

Առաջին համաշխարհային պատերազմի աւարտը նշանավորուեց կայսրութիւնների փլուզմամբ եւ ազգերի ինքնորոշման սկզբունքի հռչակմամբ, որի գլխաւոր ջատագովն էր ԱՄՆ նախագահ Ուոտրօ Ուիլսընը։ Օսմանեան կայսրութեան կողմից իրականացուած Հայոց ցեղասպանութեան փաստը եւ պատերազմում հայ ժողովրդի ներդրումը (հայկական կամաւորական շարժում, Արեւելեան լէգէոն) Անտանտի երկրների համար բարոյական եւ քաղաքական պարտաւորութիւններ էին ստեղծել։ Փարիզի խաղաղութեան վեհաժողովում (1919-1920) հայկական շահերը ներկայացնում էին երկու պատուիրակութիւններ՝ Աւետիս Ահարոնեանի գլխաւորած Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան պատուիրակութիւնը եւ արեւմտահայութեան շահերը ներկայացնող Ազգային պատուիրակութիւնը՝ Պօղոս Նուօար Փաշայի ղեկավարութեամբ։

Այս երկու պատուիրակութիւնները, միաւորուելով որպէս «Հայաստանի միացեալ պատուիրակութիւն», վեհաժողովին ներկայացրին Հայկական հարցի լուծման իրենց տեսլականը՝ պահանջելով ստեղծել միացեալ եւ անկախ հայկական պետութիւն, որը պէտք է ընդգրկէր Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքը, Արեւմտեան Հայաստանի վեց նահանգները (Վան, Պիթլիս, Էրզրում, Խարբերդ, Տիարպեքիր, Սեբաստիա) եւ Կիլիկիան։

Երկարատեւ ու բարդ բանակցութիւնների, խորհրդատուութիւնների եւ մեծ տէրութիւնների միջեւ առկայ շահերի բախման արդիւնքում ձեւաւորուեց այն փաստաթուղթը, որը ստացաւ Սեւրի պայմանագիր անվանումը։ Այն ճանաչում էր հայերի, քրդերի և արաբների ինքնորոշման իրաւունքը՝ փաստացի վերջ դնելով թուրքական դարաւոր տիրապետութեանը տարածաշրջանում։

Սեւրի պայմանագիրը եւ Հայաստանը. իրաւական հիմքեր

Պայմանագրի 88-93-րդ յօդուածները ուղղակիօրէն վերաբերում էին Հայաստանին՝ սահմանելով նրա միջազգային-իրաւական կարգավիճակը եւ ապագայ սահմանների որոշման մեխանիզմը։

• Յօդուած 88: «Թուրքիան յայտարարում է, որ ճանաչում է Հայաստանը, ինչպէս դա արդէն արել են դաշնակից տէրութիւնները, որպէս ազատ եւ անկախ պետութիւն»։ Այս յօդուածը վճռորոշ նշանակութիւն ունէր, քանի որ պարտուած Թուրքիան իրաւականօրէն հաստատում էր Հայաստանի անկախութիւնը։
• Յօդուած 89: Սա, թերեւս, ամէնայայտնի եւ կարեւոր դրոյթն էր։ Թուրքիան եւ Հայաստանը համաձայնում էին Էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի եւ Պիթլիսի նահանգներում իրենց միջեւ սահմանազատումը թողնել ԱՄՆ նախագահի իրաւարար որոշմանը։ Նախագահ Ուիլսընը պէտք է որոշէր ոչ միայն սահմանագիծը, այլեւ ապահովէր Հայաստանի համար ելք դէպի Սեւ ծով (Տրապիզոն նաւահանգստով)։
• Յօդուած 90: Թուրքիան պարտաւորւում էր հրաժարուել իր բոլոր իրաւունքներից այն տարածքների նկատմամբ, որոնք կը յատկացուէին Հայաստանին։
• Յօդուած 92: Կարգաւորում էր Հայաստանի սահմանները հարեւան Վրաստանի եւ Ատրպէյճանի հետ, որոնք պէտք է որոշուէին շահագրգիռ կողմերի միջեւ բանակցութիւնների միջոցով։

1920 թուականի Նոյեմբերի 22-ին նախագահ Ուոտրօ Ուիլսընը ներկայացրեց իր իրաւարար վճիռը, որը կցւում էր Սեւրի պայմանագրին։ Այդ վճռով Հայաստանին էր անցնում շուրջ 90,000 քառ. քմ տարածք Արեւմտեան Հայաստանից՝ ներառեալ Վանի եւ Պիթլիսի նահանգների մեծ մասը, Էրզրումի գրեթէ երկու երրորդը եւ Տրապիզոնի արեւելեան հատուածը՝ Տրապիզոն նաւահանգստով։ Այս տարածքը, միանալով արդէն գոյութիւն ունեցող Հայաստանի Հանրապետութեանը (շուրջ 70,000 քառ. քմ), կը կազմէր աւելի քան 160,000 քառ. քմ մակերեսով «Ուիլսընեան Հայաստան» պետութիւնը։

Ինչո՞ւ պայմանագիրը չիրականացուեց. աշխարհաքաղաքական շահերի բախումը

Սեւրի պայմանագիրը, չնայած ստորագրմանը (այդ թւում՝ օսմանեան սուլթանի կառավարութեան կողմից), այդպէս էլ չվաւերացուեց եւ չկիրառուեց։ Դրա պատճառները բազմաշերտ էին.

1. Քեմալական շարժման վերելքը: Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի գլխաւորած թուրքական ազգայնական շարժումը Անգարայում ստեղծեց այլընտրանքային կառավարութիւն (Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողով) եւ մերժեց Սեւրի պայմանագիրը՝ այն համարելով ազգային նուաստացում։ Քեմալականները զէնքի ուժով սկսեցին պայքարել պայմանագրի կենսագործման դէմ։
2. Դաշնակիցների շահերի տարբերութիւնը: Մեծ տէրութիւնները (Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա, Իտալիա) չունէին միասնական քաղաքականութիւն եւ պատրաստակամութիւն՝ ռազմական ուժ կիրառելու Թուրքիայի դէմ։ Նրանք աւելի շատ զբաղուած էին իրենց ազդեցութեան գօտիների բաժանմամբ, եւ շուտով սկսեցին առանձին-առանձին գործարքների մէջ մտնել քեմալականների հետ։
3. Խորհրդային Ռուսաստանի դերը: Պոլշեւիկեան Ռուսաստանը, ելնելով իր հակաանտանտեան դիրքորոշումից, քեմալական Թուրքիային դիտարկում էր որպէս ռազմավարական դաշնակից։ Մոսկուան զգալի ֆինանսական եւ ռազմական օգնութիւն տրամադրեց Անգարային՝ ամրապնդելով նրա դիրքերը ինչպէս դաշնակիցների, այնպէս էլ Հայաստանի դէմ։
4. Հայ-թուրքական պատերազմ (1920): Օգտուելով միջազգային բարենպաստ իրավիճակից՝ 1920թ. Սեպտեմբերին քեմալական զօրքերը յարձակուեցին Հայաստանի Հանրապետութեան վրայ։ Պատերազմում ծանր պարտութիւն կրած եւ դաշնակիցներից լքուած Հայաստանը ստիպուած եղաւ Դեկտեմբերի 2-ին ստորագրել Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը, որով հրաժարւում էր Սեւրի պայմանագրից եւ իր տարածքային պահանջներից։

Այս իրադարձութիւնների արդիւնքում Սեւրի պայմանագիրը փոխարինուեց 1923 թուականի Լօզանի պայմանագրով, որտեղ Հայկական հարցը եւ «Ուիլսընեան Հայաստանի» ստեղծման գաղափարը բացակայում էին։ Լօզանը իրաւականօրէն ամրագրեց ժամանակակից Թուրքիայի Հանրապետութեան սահմանները՝ հայ ժողովրդին թողնելով իր պատմական հայրենիքի մի փոքրիկ հատուածի վրայ։

Սեւրի պայմանագրի դերը եւ նշանակութիւնն այսօր

Չնայած Սեւրի պայմանագիրը երբեք չի կիրառուել, նրա նշանակութիւնը հայ իրաւական եւ քաղաքական մտքի համար անուրանալի է։

1. Իրաւական նախադէպ։ Սեւրի պայմանագիրը մնում է միակ միջազգային, բազմակողմ իրաւական փաստաթուղթը, որտեղ Թուրքիան ճանաչել է Հայաստանի անկախութիւնը եւ համաձայնել հայ-թուրքական սահմանի որոշումը թողնել երրորդ կողմի՝ ԱՄՆ նախագահի իրաւարարութեանը։ Ուիլսընի իրաւարար վճիռը, լինելով իրաւական ուժ ունեցող որոշում, շատ իրաւագէտների կողմից դիտարկւում է որպէս մինչ օրս ուժի մէջ գտնուող փաստաթուղթ, քանի որ այն երբեք չի չեղարկուել այլ իրաւարար վճռով։
2. Արդարութեան վերականգնման խորհրդանիշ։ Պայմանագիրը Ցեղասպանութիւնից յետոյ միջազգային հանրութեան կողմից հայ ժողովրդի կրած վնասների հատուցման եւ արդարութեան վերականգնման փորձ էր։ Այն ճանաչում էր հայերի բնիկ լինելը իրենց պատմական հայրենիքում եւ նրանց ինքնորոշուելու անքակտելի իրաւունքը։
3. Քաղաքական եւ գաղափարական հիմք։ Հայ դատի պայքարում Սեւրի պայմանագիրը եւ Ուիլսընի իրաւարար վճիռը շարունակում են մնալ տարածքային պահանջների եւ պատմական արդարութեան վերականգնման իրաւական եւ քաղաքական հիմնաւորումներից մէկը։ Այն յիշեցում է այն մասին, թէ ինչ էին խոստացել մեծ տէրութիւնները հայ ժողովրդին, եւ ինչպէս այդ խոստումները դրժուեցին աշխարհաքաղաքական շահերի պատճառով։
4. Ազգային ինքնութեան մաս։ «Սեւրի երազանքը» դարձել է հայոց ազգային ինքնութեան եւ հաւաքական յիշողութեան անբաժանելի մասը։ Այն խորհրդանշում է կորսուած հայրենիքը եւ միացեալ պետութիւն ունենալու անմար ձգտումը։

Ամփոփելով, Սեւրի պայմանագիրը պատմութեան գրկում մնաց որպէս միջազգային իրաւունքի եւ դիւանագիտութեան ամէնացայտուն, բայց եւ ամէնաողբերգական դրուագներից մէկը հայ ժողովրդի համար։ Լինելով իրաւական յաղթանակի գագաթնակէտ՝ այն շատ արագ վերածուեց դրժուած խոստումների եւ կորսուած հնարաւորութիւնների խորհրդանիշի։

Սակայն, որպէս իրաւական եւ բարոյական փաստարկ, այն շարունակում է ապրել՝ սնուցելով հայ ժողովրդի արդարութեան եւ իր իրաւունքների վերականգնման հաւատը։

Soread.me