Յուլիսի 12-ին Սիրիայի անցումային շրջանի նախագահ ալ-Շարաան այցելել է Պաքու, որտեղ մնացել է մի քանի ժամ: Իսրայէլական աղբիւրների տեղեկացուածութեամբ՝ նոյն օրը Պաքւում «պէտք է հանդիպէին Իսրայէլի եւ Սիրիայի անվտանգութեան համակարգի պատասխանատուներ»: Կայացե՞լ է նման հանդիպում, թէ՞ գործ ունենք տեղեկատուա-քարոզչական այսպէս կոչուած «զոնդաժի» հետ, առայժմ դժուար է ասել:

Իսրայէլական ynet-ի դիւանագիտական աղբիւրն ասել է, որ «եթէ անգամ Պաքւում բանակցութիւններ են սկսուել, ապա թեման ոչ թէ Իսրայէլ-Սիրիա յարաբերութիւնների համապարփակ կարգաւորումն է, այլ՝ անվտանգութեան հետ կապուած մտահոգութիւնները»: Սիրիայում Պաշար Ասատի վարչախմբի տապալումից յետոյ Իսրայէլը վերահսկողութիւն է հաստատել ամբողջական Կոլանի բարձունքների, ինչպէս նաեւ պուֆերային գօտու նկատմամբ:

Սիրիայի անցումային կառավարութիւնն առայժմ Կոլանի բարձունքների խնդիր չի առաջադրում, ալ-Շարաան խօսում է Սիրիայի հարաւից իսրայէլական զօրքերի հեռացման մասին, Նաթանիահուի կառավարութիւնը հակադարձում է երկու սկզբունքային նախապայմանով, պաղեստինեան եւ իրանամէտ զինուած խմբաւորումները պէտք է հեռանան Սիրիայից, երկրի հարաւի տրուզաբնակ շրջաններում պէտք է բացառուի որեւէ բռնութիւն:

Պաքուի մամուլն Ալիեւ-ալ-Շարաա բանակցութիւնների մասին հաղորդում են միայն ընդհանուր բնոյթի տեղեկութիւններ, բացառութեամբ նրա, որ ձեռք է բերուել Թուրքիայից Սիրիա ատրպէճանական կազ տարանցելու պայմանաւորուածութիւն: Պարզ է, որ պաշտօնական Պաքուն չի բացում Սիրիայի նախագահի Ատրպէյճան այցի հիմնական նպատակը: Ուշագրաւ է, որ նոյն օրը Թուրքիայում «նոր դարաշրջանի արշալոյսի» կապակցութեամբ Իլհամ Ալիեւը ոչ միայն հեռախոսազրոյց է ունեցել ՌեՃէպ Թայիպ Էրտողանի հետ, այլեւ նրան պաշտօնական ուղերձ յղել:

Պայմանական ասած՝ Մերձաւոր Արեւելքի եւ Հարաւային Կովկասի ապագայի երկու «նախագծում» է պատկերւում: Առաջինը «թուրք-քուրդ-արաբական եղբայրութեան» քոնսեփթն է, որ առաջարկում է Թուքրիայի նախագահ Էրտողանը, երկրորդը՝ իսրայէլա-արաբական պատմական հաշտութիւնը, «Աբրահամի ուխտին» նոր երկրների, այդ թւում՝ Հարաւային Կովկասի երեք պետութիւնների, ներգրաւումը, որ վերագրւում է ԱՄՆ-ին եւ Իսրայէլին:

Երկու դէպքում էլ Հարաւային Կովկասում Ռուսաստանի եւ Իրանի ազդեցութեան թուլացումը, իսկ հեռանկարում՝ նաեւ չէզոքացումը դիտւում է աշխարհաքաղաքական առաջնահերթութիւն, ինչի մաս է կազմում, կարծես, Հայաստան-Ատրպէյճան կարգաւորումը: Այս իրավիճակում ո՞րն է Ատրպէյճանի ընտրութիւնը: Պաքւում հնչում են Ռուսաստանի հետ ռազմավարական –դաշնակցային գործընկերութիւնից հրաժարուելու եւ Թուրքիայի հետ նոր, աւելի բարձր մակարդակի ինտեգրացիայի անցնելու կոչեր:

Էրտողանի հռչակած «Թուրքիայի նոր դարաշրջանի» հայեցակարգը, կարծես, Իսրայէլի հետ սկզբունքային համաձայնութիւն չի ենթադրում: Ատրպէյճանը, մինչդեռ, ձգտում է Իսրայէլի հետ ռազմավարական գործընկերութիւնը ֆորմալացնելու ճանապարհով հասնել Միացեալ Նահանգների հետ «քաղաքական դաշինքի»:

Յուլիսի 12-ի հեռախօսազրոյցի ընթացքում, ինչպէս «Անատոլու» գործակալութիւնն է փոխանցել, Էրտողանը եւ Ալիեըը քննարկել են թուրք-ատրպէյճանական ռազմավարական համագործակցութիւնը խորացնելու եւ նոր մակարդակի բարձրացնելու հեռանկարը: Նախապատրաստւու՞մ է Թուրքիա-Ատրպէյճան նոր պայմանագիր, Ալիեւն ինչպէ՞ս է համադրելու «նոր Թուրքիա» եւ «Աբրահամի ուխտի» մասնակիցների շարքն ընդլայնելու նախագծումներին Ատրպէյճանի մասնակցութիւնը:

Սա չափազանց կարեւոր է Հայաստանի համար: Միջազգային մամուլում փորձագիտական տեսակէտ է շրջանառուել, որ նոր իրավիճակը Հայաստան-Իսրայէլի «սառը յարաբերութիւնները վերանայելու հնարաւորութիւն է»: Պէտք է, անկասկած, նկատի ունենալ, որ Ռուսաստանն այդքան հեշտութեամբ «չի յանձնելու» Հարաւային Կովկասը, ինչպէս նաեւ՝ Իրանը, որի դիրքերն, ինչ խօսք, թուլացած են, բայց, երեւի, ոչ այնքան, որպէսզի չկարողանայ գոնէ «խաղաքարտեր խառնել»: Հարաւային Կովկասը յայտնւում է «թուրքական դարաշրջանի» եւ «Աբրահամի ուխտի միջեւ ընտրութեան վիճակում: Ռուսաստանը տարածաշրջանային «պայթիւն կ՛իրականացնի՞»:

Վահրամ Աթանէսեան
1in.am
13 Յուլիս 2025