Եթէ միջազգային յարաբերութիւնների արտարժոյթը ուժն է, ապա աշխարհագրութիւնը միջազգային յարաբերութիւնների առաջնային փաստարկն է, որը ժամանակակից պետութիւնների միջեւ պատերազմների ֆորմալ պատճառ կամ թաքնուած բացատրութիւն կարող է հանդիսանալ։

Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքական-պետական պայմանական սահմանները Ատրպէյճանի հետ աշխարհագրական սահմաններ չեն։ Ի տաբրերութիւն Թուրքիայի եւ Իրանի, որոնց հետ սահմանները ունեն դեմոգրաֆիկ եւ հիմնականում աշխարհագրական յստակ բաժանուածութիւն, նման իրավիճակ Ատրպէյճանի հետ յատկապէս Հայաստանի Հանրապետութեան հիւսիս-արեւելքում եւ հարաւում ու հարաւ-արեւելքում առկայ չէ։

Մոսկուայի կողմից 1920-ականներին կամայականօրէն գծուած Հայաստանի ՍՍՀ ադմինիստրատիւ սահմանագծերը կազմուած ու նախատեսուած չեն եղել անկախ/սուվերեն ու կենսունակ պետութեան համար՝ Ատրպէյճանից ենթակառուցուածքային ու աշխարհագրական ստորադասուածութեան եւ ենթարկուածութեան (կախուածութեան) եւ խորը խոցելիութեան տրամաբանութիւն հաղորդելով։

Ուստի բացի ռեսուրսային ու գաղափարական դրդապատճառներից, Հայաստանի Հանրապետութեան՝ Ատրպէյճանի հետ մօտալուտ պատերազմը ունի նաեւ աշխարհագրական դրդապատճառներ։ Վայոց Ձորն ու Սիւնիքը աշխարհագրօրէն Նախիջեւանի եւ մեծ Արցախի (Արեւելեան Զանգեզուրի) օրգանիկ աշխարհագրական շարունակութիւնն են՝ առանց որեւէ յստակ ռելիեֆային բաժանարար գծերի եւ կտրտուածութեան։ Սեպտեմբեր 2020 թ․ դրութեամբ, երբ Արցախը՝ իր Մռաւի լեռնաշղթայով մինչեւ Արաքսի հովիտ եւ Քարվաճառ-Քաշաթաղեան լեռներից մինչեւ Կուրի հարաւային հատուածի Ակնայի եւ Վարանդայի հարթավայր, Հայաստանի Հանրապետութեան համար հիմնականում ձեւաւորում էր այդ յստակ աշխարհագրական բաժանարար գիծը Ատրպէյճանի հետ` Երեւանին տալով աշխարհագրական, ենթակառուցուածքային, ռազմա-քաղաքական, ռեսուրսային ինքնաբաւութիւն ու օպերատիւ խորութիւն՝ ռելիեֆի, բնական սահմանների եւ հայ ազգաբնակչութեան բաշխուածութեան լայն շառաւիղի հաշուին։

Ամէնակարեւորը՝ մեծ Արցախի տիրապետումը Երեւանի կողմից հեռացնում էր ատրպէճանական Նախիջեւան էքսկլաւը Ատրպէյճանի հիմնական տարածքից այնքանով, որ աշխարհագրական տեսանկիւնից Վայոց Ձորի եւ Սիւնիքի հանդէպ Ատրպէյճանի կողմից էական ուժային սպառնալիք կամ ֆիզիկական ու դեմոգրաֆիկ գերակայութիւն հնարաւոր չլինէր պրոյեկտել։ Աւելին, Հայաստանի Հանրապետութեան այդ աշխարհագրական դիրքաւորումը հետագայում հնարաւորութիւն էր տալիս Երեւանին Նախիջեւանի նկատմամբ վարել խելամիտ «աշխարհաքաղաքական ստուերման» քաղաքականութիւն։

Հիմա՝ իրավիճակն ուղիղ հակառակն է։ Ներկայիս աշխարհագրական կոնֆիգուրացիան ուղղակի թելադրում է Ատրպէյճանին իր էքսկլաւ Նախիջեւանը միացնել իր «մայրցամաքային» հատուածին ինչը ուշ թե շուտ տեղի է ունենալու, քանի որ Ատրպէյճանի վարքագիծը վաղուց արդէն բացատրելի եւ նոյնիսկ կանխատեսելի է միջազգային յարաբերութիւնների դասական տեսութիւնների կանոնների շրջանակներում։ Նէօ-ռէալիզմի պրիզմայով եթէ նայենք, ապա Նախիջեւանի էքսկլաւը Պաքուի ռազմավարական գարշախարն է քաղաքական աշխարհագրութեան համատեքստում, որը Պաքուն խոցելիութիւնից հիմա վերածել է առաւելութեան՝ Երեւանի ու Հայաստանի հարաւի համար սպառնալիք առաջացնելով նաեւ «թիկունքից»։ Հետեւաբար, Վայոց Ձորի եւ Սիւնիքի գրաւումն, ինչպէս նաեւ Սեւանի ջրերին մասամբ տիրանալը բխում է Ատրպէյճանի ռազմավարական շահերից՝ երկարաժամկէտ ապագայում երկրի յուսալի զարգացման, խոցելիութիւնների թուլացման եւ ազգային հակառակորդ հայերին/Հայաստանին վերջնական ենթարկեցման եւ ապագայում գործօն դառնալու պոտենցիալի ու շանսերի ի սպառ վերացման։

Գիտակցելով քաղաքական աշխարհագրութեան գործօնը, Պաքուն հետեւողականօրէն պատրաստւում է որոշիչ գործողութիւնների՝ ակտիւօրէն պատրաստուելով եւ ստեղծելով դրա նախադրեալները։ Երեւանի կողմից Գորիս-Կապան-Ճակատէն ռազմավարական ճանապարհի յանձնումը, Ատրպէյճանի 2021, 2022, 2023 թուականների գործողութիւնները, 2024-ի Հայաստանից Տաւուշում միակողմանի ռազմավարական դիրքերի ձեռքբերումը եւ հայկական բնակավայրերի ու ռազմավարական ենթակառուցուածքների հանդէպ վիզուալ կամ կրակային վերահսկողութեան հաստատումը, բոլորը խօսում է այն մասին, որ Հայաստանի Հանրապետութեան ամէնամեծ խոցելիութիւն իր խիստ անբարենպաստ աշխարհագրութիւնն է՝ Արցախի կորստից յետոյ, որից Ատրպէյճանը մաքսիմալ օգտուելու է մինչեւ Հայաստանի Հանրապետութեան աւարտը։ Աւելին, Արեւմտեան Ատրպէյճանի նարրատիւի ու դրա վերաբերեալ համազգային պատմական յիշողութիւն ձեւաւորումը ատրպէճանական հասարակութեան շրջանում՝ ունի հետագայ ռազմական միջոցառման համար շահագործելու յստակ նպատակ։ Աւելին, Հայաստանի Հանրապետութեանը որպէս իր մեղքերն ընդունող «օկուպանտ-ագրեսոր» երկրի հանդէպ սուվերէնութեան սահմանափակման միջազգային մակարդակով արշաւը ծառայում են մէկ ընդհանուր մտայղացմանը՝ պրոյեկտել ուժ եւ ազդեցութիւն Հայաստանի Հանրապետութեան նկատմամբ, վերջնական քայքայել այն եւ հիմքեր ստեղծել նախ սահմանափակ ինտերվենցիաների եւ յետոյ արդէն պայմանական սահմանների փոփոխութեան համար։

Կառուցուածքային ռէալիզմի տեսանկիւնից եթէ դիտարկենք, հասկանալով, թէ ինչ է մեզ յուշում քաղաքական աշխարհագրութեան կոնցեպտը, Հայաստանի Հանրապետութեան ռազմավարական շահը թելադրում է վերահսկել Արցախն իր Արեւելեան Զանգեզուրով եւ Արաքսի հովտով` ու եթէ ուժի հետեւողական կուտակումն ու իրավիճակը թոյլ տայ՝ նաեւ Նախիջեւանը։ Ռազմավարական նպատակ, որն էականօրէն կը բարձրացնէր Հայաստանի աշխարհաքաղաքական նշանակութիւնը ու դերակատարութիւնը տարածաշրջանային եւ գլոբալ քաղաքականութեան մէջ։ Եւ ամէնակարեւորը, դա միակ ճանապարհն է բալանսաւորել Ատրպէյճանին եւ ռազմնավարապէս զսպել նրա տարածաշրջանային յաւակնութիւնները՝ երաշխաւորելով Հայաստանի Հանրապետութեան ապագան որպէս անվտանգ, ինքնաբաւ ու ինքնատիպ ազգային պետութիւն-գործօն։

Նոյնպէս էլ Ատրպէյճանի ռազմավարական շահը պահանջում է իր աշխարհագրութեան մաս դարձնել Վայոց Ձորը, Սիւնիքն ու ունենալ գոնէ մասնակի ելք դէպի Սևանի ջրեր` բաւարարելով իր մեծացող ջրային պահանջները եւ վերջնականապէս հաստատուել որպէս տարածաշրջանի սուբ-հեգեմոն դերակատար, որը որոշ չափով մասնակցում է աշխարհաքաղաքական նոր խաղի կանոնների ստեղծմանը բարդ հակամարտային դարաշրջանում։

Էտուարտ Աբրահամեան
Ֆէյսպուքեան Գրառում