Բարդ Տարածաշրջանային շախմատային խաղ

Թուրքիան դարձել է Սիրիայում շարունակուող հակամարտութեան ամէնակարեւոր խաղացողներից մէկը։ Ռեճէփ Թայիպ Էրդողանի ներգրաւուածութիւնը թաքֆիրական խմբաւորումների կողքին արտացոլում է բարձր խաղադրոյքը, որը կարող է ձեւաւորել Թուրքիայի եւ աւելի լայն տարածաշրջանի ապագան։ Այս ռազմավարութիւնը, եթէ չյաջողուի, սպառնում է Թուրքիայի կայունութեանը եւ ինքնիշխանութեանը, ինչը կարող է յանգեցնել ներքին քայքայման: Միւս կողմից, նոյնիսկ Թուրքիայի պլանների յաջող իրականացումը կարող է միայն ժամանակաւոր լուծում լինել, քանի որ այն բախւում է բարդ աշխարհաքաղաքական եւ ներքին մարտահրաւէրներին:

Սիրիական հակամարտութիւնը. դաշինքների եւ թշնամական գործողութիւնների ցանց

Սիրիայում վերջին զարգացումները ընդգծում են Թուրքիայի վտանգաւոր ներգրաւուածութիւնը հիւսիսում գտնուող ահաբեկչական խմբաւորումների հետ: Զեկոյցները ցոյց են տալիս, որ Թուրքիան մտադիր էր Ասատի ռեժիմի դէմ իրականացնէր սահմանափակ ռազմական գործողութիւններ, որը նպատակ ունէր Սիրիային մղել երկարատեւ քաոսի մէջ, որից յետոյ Ասատը կառավարելի կը դառնար, ռազմավարութիւն, որին աջակցում էին Միացեալ Նահանգները եւ Իսրայէլը: Այդ քայլը նաեւ միտում ունէր շեղել «Դիմադրութեան առանցքը» (Սիրիա, Իրան եւ նրանց դաշնակիցները) Իսրայէլի գործողութիւններից՝ միաժամանակ ներքաշելով սիրիական բանակին եւ դիմադրութեան ուժերին երկարատեւ պատերազմի մէջ: Բայց ամէն ինչ շատ արագ ընթացք ունեցաւ եւ Ասատի վարչակարգը արագօրէն փլուզուեց ու նրա դաշնակիցները՝ Իրանն ու Ռուսաստանը լուրջ դիմադրութիւն չցուցաբերեցին:

Պատմականօրէն Թուրքիան, ինչպէս նախկինում Օսմանեան կայսրութիւնը, օգտագործել է փրոքսի ուժեր ու սոցիալական անոմալիաները որպէս գործիքներ իր տարածաշրջանային առճակատումների ժամանակ: Այս մօտեցումը, սակայն, պահանջում է հաշուարկուած ճշգրտութիւն: Իրադարձութիւնների արագ զարգացումը եւ մրցակցող շահերը այս ռազմավարութիւնը դարձնում են վտանգաւոր:

Քրտական խնդիրը

Քրտական հարցը շարունակում է մնալ Թուրքիայի ամէնահրատապ մարտահրաւէրը Սիրիայում. Սիրիայի հիւսիս-արեւելքում գտնուող քրըական խմբաւորումները, որոնք աջակցւում են ԱՄՆ-ի եւ Իսրայէլի կողմից, ստեղծել են որոշակի ինքնավարութիւն, որը յիշեցնում է Իրաքեան Քրտստանը: Նաւթի, ջրի եւ բերրի հողի հասանելիութեան շնորհիւ այս խմբերը պատրաստ են ստեղծել կիսանկախ պետութիւն, որը Թուրքիան դիտարկում է որպէս գոյութեան սպառնալիք: Իսրայէլի նախազգուշացումներն ընդդէմ թուրքական ռազմական գործողութիւնների՝ ուղղուած քրտերին, աւելի են բարդացնում իրավիճակը՝ Անգարային թողնելով անորոշ վիճակում։

Թուրքիայի պատմական փորձը Իրաքեան Քրտստանի առաջնորդների հետ, ինչպիսին Պարզանիների ընտանիքն է, ցոյց է տալիս տեղական էլիտաներին փոխադարձ տնտեսական օգուտների համար համագործակցելու նրա կարողութիւնը: Այնուամենայնիւ, սիրիացի քրտերի մէջ չկայ համարժէք ղեկավարութիւն, ինչը ստիպեց Թուրքիային դիտարկել ագրեսիւ գործողութիւնները՝ խաթարելու նրանց աճող ազդեցութիւնը

Տնտեսական ճնշումները եւ աշխարհաքաղաքական ռիսկերը

Թուրքիայի ներքին տնտեսական դժուարութիւնները բարդացնում են այն խնդիրները, որոնց նա բախւում է Սիրիայում: Ծանր տնտեսական ճգնաժամը սահմանափակում է նրա կարողութիւնները կայուն ռազմական գործողութիւնների համար: Միաժամանակ, Անգարան պէտք է պատրաստուի աւելի մեծ կլոբալ հակամարտութիւններին, որտեղ նա կարող է քայքայուել, եթէ չկարողանայ ապահովել աշխարհաքաղաքական լծակներ եւ ռեսուրսներով հարուստ տարածքներ:

Արեւմտեան դաշնակիցների եւ տարածաշրջանային հակառակորդների միջեւ Էրտողանի հաւասարակշռող գործողութիւնը անբաւարար արդիւնք է ունեցել: ՆԱԹՕ-ն, ԱՄՆ-ը եւ նոյնիսկ Ռուսաստանը պատրաստակամութիւն են դրսեւորել օգտագործելու Թուրքիայի խոցելիութիւնը՝ աւելի մեկուսացնելով երկիրը։ Օրինակ՝ քրտական ինքնավարութեանը ամերիկեան աջակցութիւնը եւ Թուրքիայի մասնատման նկատմամբ Ռուսաստանի աճող հետաքրքրութիւնը ընդգծում են Թուրքիայի տարածաշրջանային դիրքի փխրունութիւնը։

Ռիսկային ուղի

Թուրքիան իր շահերն ապահովելու համար պէտք է վճռականօրէն անդրադառնայ քրտական խնդրին։ Վերլուծաբանները ենթադրում են, որ Անգարան կարող է փորձել սահմանափակ ներխուժումներ իրականացնել Սիրիայի հիւսիս՝ իր ազդեցութեան տակ գտնուող ահաբեկչական խմբաւորումներով քրտերի վրայ ճնշում գործադրելու համար: Այնուամենայնիւ, նման քայլերը առաջացնում են ԱՄՆ-ի եւ Իսրայէլի արձագանքը, ինչպէս նաեւ ներքին անկայունութիւնը:

Մէկ այլ փոթենցիալ ռազմավարութիւն հնարաւոր է լինել հակամարտութիւնների տեղափոխումը դէպի հարեւան երկրներ, ինչպիսին Հայաստանն է, Հարաւային Կովկասի շահագործումը ՆԱԹՕ-ի եւ տարածաշրջանի վրայ ազդեցութեան լծակներ ձեռք բերելու համար: Խորացնելով կապերն Ատրպէյճանի հետ եւ վերահսկողութիւն հաստատելով Պաքուի բնական պաշարների նկատմամբ՝ Թուրքիան կարող է ամրապնդել իր դիրքերը։ Այնուամենայնիւ, այս ռազմավարութիւնները յղի են անորոշութիւններով:

ՓԱԿԱԳԾՈՒՄ

Թուրքիայի յաւակնութիւնները Սիրիայում ներկայացնում են բարձր խաղադրոյքներ՝ անորոշ արդիւնքներով: Արդեօք նա կարող է կառավարել քրտական հարցը, պահպանել ազդեցութիւն ահաբեկչական խմբաւորումների վրայ եւ ապահովել իր շահերը Սիրիայի հիւսիսում, կ՛որոշի նրա ապագայ յետագիծը: Ձախողումը կարող է յանգեցնել տնտեսական փլուզման, քաղաքական մասնատման եւ տարածաշրջանային ազդեցութեան նուազմանը: Յաջողութիւնը, թէեւ ժամանակաւոր օգուտներ կը բերի, այնուամենայնիւ, Թուրքիան խոցելի կը թողնի ապագայ հակամարտութիւնների եւ արտաքին ճնշումների նկատմամբ:

Ի վերջոյ, առաջիկայ շաբաթներն ու ամիսները կը բացահայտեն՝ Էրտողանի խաղը կարո՞ղ է կայունացնել Թուրքիան, թէ՞ արագացնել նրա անկումը: Տարածաշրջանի համար աւելի լայն հետեւանքները՝ Սիրիայից մինչեւ Կովկաս, ընդգծում են այս հակամարտութիւնների փոխկապակցուած բնոյթը, որտեղ Թուրքիայի գործողութիւնները կարող են վերափոխել աշխարհաքաղաքական լանտշաֆթը:

Յարութ Առաքելեան
Փակագիծ
16 Դեկտեմբեր 2024