Այս վերլուծութեան նպատակն է համեմատել երկու յայտնի կերպար՝ Դոգը (Վարդան Ղուկասեան) եւ Կիրան (Եագամի Լայթ)՝ «Մահուան նոթատետր» (Death Note) անիմէի հերոսը: Թէեւ նրանք գտնւում են տարբեր աշխարհներում՝ Դոգը՝ իրական կեանքում որպէս քաղաքական եւ հասարակական գործիչ, իսկ Կիրան՝ որպէս ֆանտաստիկ կերպար անիմէում, նրանց գործողութիւններն ու ազդեցութիւնը հասարակութեան վրայ ցոյց են տալիս որոշակի նմանութիւններ, որոնք արժանի են ուշադրութեան:

Դոգ եւ Կիրա. ով են նրանք

Դոգը իրական կեանքից, յայտնի է որպէս քաղաքական եւ հասարակական բլոգեր, ով իր հանրային ելոյթներում օգտագործում է ծայրայեղ կոպիտ խօսքեր, վիրաւորական արտայայտութիւններ եւ հայհոյանքներ՝ անդրադառնալով հասարակական անարդարութիւններին եւ քաղաքական գործիչներին։ Նրա պահուածքը խիստ հակասական է. մի կողմից, նա ստանում է աջակցութիւն այն մարդկանցից, ովքեր հիասթափուած են գործող համակարգից եւ տեսնում են նրան որպէս «ժողովրդական ձայն», իսկ միւս կողմից, նրա կոշտ լեզուն եւ գործողութիւնները համարւում են խայտառակութիւն եւ անընդունելի հասարակական դիսկուրսում։

Կիրան, իր հերթին, ֆանտաստիկ կերպար է, ով ստանում է «Մահուան նոթատետր»՝ գիրք, որը թոյլ է տալիս սպանել յանցագործներին՝ պարզապէս նրանց անունը գրելով այնտեղ։ Կիրան ընտրում է «անհատական արդարութիւն» հաստատելու ճանապարհը՝ սպանելով նրանց, ում համարում է անարդար եւ վտանգաւոր հասարակութեան համար։ Հենց այս պատճառով էլ հասարակութիւնը սկսում է նրան անուանել «Կիրա»՝ սպանողի անունով։

Համեմատութիւն

1. Հասարակութեան արձագանքը

– Կիրայի եւ Դոգի կերպարները ստեղծւում են հասարակութեան կարիքից՝ տեսնել «ուժեղ առաջնորդ», ով կը համարձակուի վերցնել արդարութեան գործիքները իր ձեռքում։ Կիրան ստանում է նամակներ հասարակութիւնից՝ առաջարկներով սպանել այնպիսի մարդկանց, որոնց ոստիկանութիւնը չի կարողացել պատժել։ Դոգը, իր հերթին, նոյնպէս ստանում է բազմաթիւ հաղորդագրութիւններ, որոնք ներկայացնում են հասարակութեան դժգոհութիւնները՝ կապուած տարբեր անհատների կամ խնդիրների հետ, եւ նա իր լեզուով «պատժում» այդ անհատներին։

– Երկու դէպքում էլ հասարակութիւնը սկսում է անտեսել համակարգային եւ օրինական պայքարի մեթոդները եւ ընտրում է անհատական, վրէժխնդրութեամբ լի առաջնորդների։ Դա ցոյց է տալիս հասարակական ճգնաժամ՝ կապուած արդարադատութեան հետ, որտեղ մարդիկ կորցնում են հաւատը պետական ինստիտուտների նկատմամբ։

2. Վրէժխնդրութիւն՝ որպէս արդարութեան ձեւ

– Կիրան, իր նոտատետրի միջոցով, պատժում է յանցագործներին՝ նրանց մահուան դատավճիռ տալով։ Նրա նպատակն է ստեղծել «մաքուր» աշխարհ՝ ազատուած յանցագործներից եւ անարդարութիւններից։ Դոգի պարագայում, թէեւ նա ֆիզիկապէս չի վնասում մարդկանց, նրա հայհոյանքները եւ կոպիտ արտայայտութիւնները ծառայում են որպէս հոգեբանական «պատիժ»։ Նա անդրադառնում է այնպիսի մարդկանց, որոնք ըստ հաղորդագրութիւնների մեղադրւում են անօրինականութիւնների մէջ, եւ կատարում է հասարակական «հայհոյանքային դատավճիռ»։

– Երկու դէպքում էլ նրանց գործողութիւնները ծառայում են որպէս բացայայտ վրէժխնդրութիւն այն համակարգի նկատմամբ, որը չի կարողացել պատշաճ կերպով ապահովել արդարադատութիւն։

3. Իշխանութեան վտանգը

– Կիրայի կերպարը ցոյց է տալիս, թէ ինչպէս անհատական անսահման իշխանութիւնը կարող է վերածուել վտանգաւոր զէնքի: Նա սկզբում սպանութիւններն արդարացնում է որպէս անհրաժեշտութիւն, բայց հետագայում սկսում է սպանել նաեւ նրանց, ովքեր պարզապէս խանգարում են իր նպատակներին, այդ թւում՝ անմեղ մարդկանց։ Նմանատիպ վտանգ կարող է առաջանալ նաեւ Դոգի դէպքում, երբ հանրային աջակցութիւնը վերածուի անվերահսկելի իշխանութեան։ Չնայած այս պահին նա միայն կոպիտ խօսքեր է օգտագործում, բայց հասարակութեան վստահութեան բարձրացման պարագայում, նա կարող է դառնալ նոյնիսկ վտանգավոր գործիչ՝ օգտագործելով այդ ուժը սեփական նպատակների համար։

– Սկսելով հասարակութեան խնդիրներին արձագանքել առանց վերահսկողութեան մեխանիզմների, նման կերպարները կարող են դուրս գալ իրենց սահմաններից՝ խախտելով անձնական եւ հասարակական իրաւունքի հիմունքները։

4. Հասարակական տրամադրուածութիւն

– Հասարակութեան արձագանքը, թէ Կիրայի, թէ Դոգի պարագայում, արտայայտում է աւելի խորքային խնդիր. մարդիկ աւելի հեշտութեամբ են ընտրում «առաջնորդների», ովքեր խոստանում են «արագ եւ կոշտ» լուծումներ՝ փոխարէնը համակարգային եւ երկարատեւ փոփոխութիւնների։ Սա վկայում է այն մասին, որ հասարակութիւնը կորցնում է հաւատը պետական կառոյցների հանդէպ եւ պատրաստ է աջակցել այնպիսի գործիչների, ովքեր գործում են առանց կանոնների։

– Սա ոչ միայն վտանգաւոր է անհատական մակարդակով, այլեւ ձեւաւորում է նոր մշակոյթ, որտեղ ուժի, վրէժխնդրութեան եւ ծայրայեղ մեթոդների միջոցով է ապահովւում «արդարութիւնը»։ Նոյնիսկ եթէ Դոգը չլինի, տրամաբանութիւնը, որով մարդիկ կ՛առաջնորդուեն, կը մնայ եւ կարող է առաջացնել նոր նմանատիպ գործիչներ։

Վտանգները

Այս տենդենցը չափազանց վտանգաւոր է հասարակության համար մի քանի պատճառներով.

– Անվերահսկելի իշխանութեան կենտրոնացում: Կիրայի նման վրիժառուները ստանում են անսահման իշխանութիւն, որը հետագայում կարող է վերածուել դիկտատուրայի կամ տոտալիտար համակարգի։ Նմանատիպ իշխանութիւնը, որը չի վերահսկւում, կարող է պատժել ոչ միայն յանցագործներին, այլեւ նրանց, ովքեր պարզապէս հակառակւում են իշխողին։

-Հասարակական կարգի քայքայում

Երբ հասարակութիւնը սկսում է արդարացնել ու աջակցել կոշտ, ոչ իրաւական միջոցներ կիրառող առաջնորդներին, դա կործանում է օրէնքի գերակայութիւնը եւ խարխլում է պետական կառոյցների լեգիտիմութիւնը։

-Բեւեռացուածութեան խորացում։

Նման վարքագիծը խորացնում է հասարակական բեւեռացումը, որտեղ մարդիկ բաժանւում են «մեզ» եւ «նրանց»՝ իւրաքանչիւր կողմ ունենալով իր վրիժառուին եւ պայքարելով «իրական արդարութեան» համար։

Եզրակացութիւն

Կիրայի եւ Դոգի համեմատութիւնը բացայայտում է այն, որ հասարակութիւնը, երբ չի տեսնում համակարգային արդարութիւն, սկսում է փնտռել անհատական առաջնորդների՝ «վրէժխնդրող հերոսների», ովքեր խոստանում են արագ եւ կոշտ լուծումներ: Բայց այդ ճանապարհը լցեւած է վտանգներով, քանի որ այն կարող է բերել անսահման իշխանութեան, հասարակական կարգի քայքայման եւ երկարաժամկէտ անկայունութեան։

Կիրայի դէպքը ցոյց է տալիս, թէ ինչպէս վրէժխնդիր տրամաբանութեամբ առաջնորդուողները կարող են իրենց գործողութիւնները արդարացնել, իսկ իրականում նպաստել յանցաւորութեան աւելացմանը: Նոյն տրամաբանութիւնը կարող է զարգանալ Դոգի դէպքում, երբ նա հասարակական աջակցութեան միջոցով սկսի աւելի ակտիւօրէն մասնակցել քաղաքական կամ հասարակական գործընթացներին, սակայն այդ աջակցութեան հետեւանքով կարող են ծագել աւելի լուրջ խնդիրներ, երբ մարդիկ յանուն նրա հայեացքների սկսեն գործել անօրինական կերպով։

Երբ հասարակութեան համար դառնում են ընդունելի այնպիսի վարքագծեր, որոնք ներառում են վիրաւորանքներ, հայհոյանքներ եւ ֆիզիկական կամ հոգեբանական վրէժխնդրութիւն, դա քայքայում է մշակութային նորմերը: Սա նպաստում է անընդհատ լարուածութեան եւ անորոշութեան մթնոլորտի ձեւաւորմանը, որտեղ բարոյական եւ օրինական արժէքները սկսում են խախտուել։

Եթէ Դոգի հետեւորդներն ու նրան հաւատացողները տեսնեն, որ նա սկսում է շեղուել իր սկզբնական արժէքներից կամ սկսել անձնական նպատակներից բխող քայլեր, ապա նրանց արձագանքը կախուած կը լինի մի շարք գործօններից:

Կոյր հաւատարմութիւն

Կիրայի օրինակի նման, երբ մարդիկ ամուր կապ են զգում իրենց «վրիժառու հերոսի» հետ, նրանք կարող են չնկատել կամ անտեսել նրա շեղումները: Հաւատալով, որ իրենց առաջնորդը միշտ ճիշդ է, շատերը կարող են բաց թողնել յստակ նշաններ, որ նա գործում է այլ անձնական նպատակներով։ Սա կապուած է հետեւորդների պառակտուած մտածողութեան հետ, երբ նրանք առաջնորդին տեսնում են որպէս բացառապէս արդարութեան մարմնացում։

Վախ կամ ինքնութեան խնդիր

Երբ մարդիկ իրենց հոգեբանական ինքնութիւնը կապում են առաջնորդի գաղափարների հետ, նրանք կարող են վախենալ տեսնել կամ ընդունել, որ առաջնորդը սխալւում է: Այսպիսի վիճակում հետեւորդները կը դառնան աւելի անուշադիր կամ կարող են արդարացնել ցանկացած գործողութիւն, թէեւ այն ակնյայտօրէն շեղւում է ճշմարտութիւնից:

Քննադատական մտածողութեան պակաս

Հետեւորդները, ովքեր չունեն կրիտիկական մտածողութեան հմտութիւններ կամ ովքեր շատ են ներգրաւուած են առաջնորդի կերպարի մէջ, յաճախ դժուարութեամբ են ընդունում, որ նրանց հերոսը կարող է սխալուել: Նման իրավիճակում մարդիկ կարող են չնկատել առաջնորդի սխալները, եթէ չեն փնտռում այլընտրանքային աղբիւրներ կամ մտքեր:

Անկախ մտածողներ.

Սակայն ոչ բոլոր հետեւորդներն են կուրօրէն հետեւում։ Կայ մի շերտ, որը կարող է քննադատաբար մօտենալ Դոգի գործողութիւններին: Եթէ նրանք սկսեն տեսնել, որ Դոգը գործում է անձնական շահերով կամ շեղւում է իր սկզբունքներից, նրանք կարող են իրար մէջ կամ բացայայտ արտայայտել դժգոհութիւն եւ անգամ հեռանալ նրանից։

Հաւանական է, որ եթէ Դոգը ձեռք բերի աւելի մեծ իշխանութիւն, նրա շեղումները կարող են աննկատ մնալ՝ յատկապէս նրանց շրջանում, ովքեր հաւատում են նրան որպէս «միակ արդար» կերպարի: Սա կարող է յանգեցնել նրան, որ մարդիկ կը հետեւեն նրան առանց քննադատութեան՝ վտանգելով հասարակական կարգը եւ նորմերը: Սակայն այն մարդիկ, ովքեր կարողանում են պահպանել կրիտիկական մտածողութիւնը, աւելի շուտ նկատում են նման փոփոխութիւններ եւ կարող են խանգարել այդ գործընթացին, սակայն դա կախուած կը լինի, թէ որքան լայնօրէն է տարածուած կուրօրէն հաւատը:

Այն մարդիկ, ովքեր չեն հաւատում Դոգին, հնարաւոր է խուսափեն նրան քննադատելուց՝ վախենալով դառնալ «մեղաւորը»։ Սա կապուած է սոցիալական դինամիկայի հետ, որտեղ մարդիկ կարող են զգալ, որ իրենց կարծիքը կամ բացայայտ քննադատութիւնը կարող է բերելու աւելորդ խնդիրների, յատկապէս եթէ Դոգը ունի լայն աջակցութիւն:

Հասարակական ճնշում

Խօսակցական հանրութեան մէջ քննադատել Դոգին կարող է յանգեցնել հասարակական անընդունելութեան, եւ մարդիկ կարող են վախենալ, որ քննադատութիւնը նրանց կը բերի հակառակ կողմից: Հետեւաբար, նրանց կարծիքը կարող է մռայլուել, ինչը կը նպաստի դրանց անվստահութեանը:

Անվտանգութեան զգացում

Եթէ Դոգը ընդունւում է որպէս «վրիժառու», քննադատելու նրա գործողութիւնները կարող են դիտուել որպէս վտանգաւոր: Մարդիկ կարող են յուսահատ զգալ պաշտպանելու իրենց ինքնութիւնը, վախենալով, որ նրանց կարծիքը կամ բացայայտումը կը յանգեցնի սպառնալիքի կամ չարամտութեան։

Աղմուկի վախ

Խնդիրը համընդհանուր է, երբ քննադատողները կարող են զգալ, որ իրենց խօսքերը չեն կարողանում արդիւնք բերել կամ նրանք կարող են միայն աւելի մեծ աղմուկ առաջացնել: Նման պայմաններում մարդիկ կարող են աւելի հանգիստ մօտեցում ունենալ եւ խուսափել բացայայտ քննադատութիւնից։

Մասնակցութիւն

Եթէ Դոգը յայտնուի բացասական լոյսի տակ, այլընտրանքային տեսակէտները կարող են տեղ գտնել «համաձայնութեան» վերածուած խմբերում, սակայն յաճախ մարդիկ կարող են չցանկանալ յստակօրէն ներգրաւուել նման քննարկումներում:

Հակառակորդները կարող են պարզել, որ իրենց քննադատութիւնը կարող է յանգեցնել դժուարութիւնների, եւ հետեւաբար նրանք կարող են նախընտրել խուսափել բացայայտութեանց, որը նրանց «մեղաւոր» դիրքում կը դնի։

Նոյնիսկ եթէ որոշները կարողանան նկատել շեղումները, հետեւորդների մեծ մասը կարող է շարունակել աջակցել Դոգին՝ անտեսելով կամ արդարացնելով նրա գործողութիւնները:

Արայիկ Մկրտումեան
Ֆէյսպուքեան Էջ