Մոսկուային ու Պաքուին անհրաժեշտ է ոչ թէ փաստաթուղթ, այլ` միջանցք` ռուսական վերահսկողութեամբ Ահա եւ վերջ: Իլհամ Ալիեւը պատասխանեց պաշտօնական Երեւանին եւ միջազգային հանրութեանը. Հայաստանի առաջարկը՝ ստորագրել այն ամէնը, ինչն արդէն համաձայնեցուել է, Ատրպէյճանն անիրատեսական է համարում: Ատրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւը Հոկտեմբերի 14-ին յայտարարել է, որ խաղաղութեան համաձայնագրի բոլոր կէտերը հաւասար արժէք ունեն, մէկը միւսից չի կարելի առանձնացնել։ Այսինքն, Պաքուի պատճառաբանութիւնը հետեւեալն է` խաղաղութեան պայմանագրի բոլոր կէտերը հաւասարապէս կարեւոր են եւ չեն կարող իրարից տարանջատուել, իսկ «չհամաձայնեցուած կէտերը թողնել յաջորդ փուլերին» մօտեցման առումով` Ալիեւի համար «նախադէպեր յայտնի չեն»։

Օրեր առաջ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանը նշել էր, որ խաղաղութեան համաձայնագրի նախագիծը առնուազն 80 տոկոսով համաձայնեցուած է, ապա առաջարկել էր Պաքուին ստորագրել այն, ինչն արդէն համաձայնեցուած է՝ այդպիսով ունենալով ոչ միայն դէ ֆակտօ, այլեւ դէ եուրէ խաղաղութիւն եւ շարունակել աշխատել մնացած բոլոր հարցերի շուրջ։ Նիկոլ Փաշինեանը, շեշտելով, որ Հայաստանի Սահմանադրութեան մէջ Ատրպէյճանի կամ որեւէ այլ երկրի հանդեպ տարածքային պահանջներ չկան, յայտարարել էր՝ Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ խաղաղութիւնը ոչ միայն հնարաւոր է, այլեւ հասանելի։ Անկանխատեսելի՞ էր դէպքերի նման ընթացքը… Ամենեւին: Բազմիցս ասուել է, որ Ատրպէյճանը Հայաստանի հետ յարաբերութիւնների կարգաւորման չի ձգտում, Ալիեւի ծրագրերի մէջ Հայաստանի հետ խաղաղութեան հաստատումն ուղղակի չկայ: Աւելին, որ դէպքերի նման ընթացքը սպասելի էր` յուշում են ամէնօրեայ ռեժիմով Ատրպէյճանի իշխանութիւնների յայտարարութիւններն ու գործողութիւնները: Դեռեւս այս ամսուայ սկզբին Ատրպէյճանի նախագահը զգուշացրել էր Հայաստանին, ինչպէս իրենք էին ձեւակերպել` վտանգաւոր խաղերի մէջ չներքաշուել, չզինուել ու չմոռանալ վերջին պատերազմները եւ «կապիտուլիացիան»։ «Մենք մեր ուզածին հասանք՝ առանց որեւէ մէկից վախենալու, որեւէ մէկին հաշուի չառնելով», – յայտարարել էր Ալիեւը Ջաբրայիլում` յաւելելով. «Թող չմոռանան Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի պատմութիւնը։ Թող չմոռանան, թէ ինչպէս էին մեզնից ծնկաչոք ողորմութիւն աղաչում, ինչպէս էին օրական տասն անգամ ամէնաբարձր մակարդակով դիմում Ռուսաստանին՝ խնդրելով դադարեցնել պատերազմը։ Թող չմոռանան հակաահաբեկչական գործողութեան մասին։ Չմոռանան, որ նոյնիսկ այդ աշխարհագրական պայմաններում մենք կարողացանք հասնել մեր ուզածին՝ արմատախիլ անելով անջատողականութիւնն ընդամէնը մի քանի ժամում», – նշել էր Ալիեւը։ Մինչդեռ այս ելոյթից ուղիղ մէկ շաբաթ առաջ Հայաստանի ու Ատրպէյճանի արտգործնախարարները բանակցել էին Նիւ Եորքում՝ Միացեալ Նահանգների պետքարտուղարի մասնակցութեամբ, խոստացել էին լրացուցիչ ջանքեր գործադրել՝ ամէնասեղմ ժամկէտում Խաղաղութեան պայմանագիրը կնքելու համար։ Հոկտեմբերի սկզբին Ալիեւի նշեալ յայտարարութիւնից յետոյ հանդէս էր եկել Ատրպէյճանի ԱԳՆ-ն, շեշտելով, թէ` «Հայաստանը պէտք է ձեռնպահ մնայ հակասական յայտարարութիւններից, սադրիչ քայլերից եւ գործնական քայլերով ապացուցի իր յարգանքը միջազգային իրաւունքի նորմերի հանդէպ»: Ատրպէյճանի ԱԳ նախարարութեան խօսնակ Այխան Հաջիզատէն մեկնաբանել էր Հայաստանի արտաքին քաղաքական գերատեսչութեան տարածած յայտարարութիւնը, որում էլ Պաքոիի պահուածքն էր տարակուսանք առաջացնող ներկայացուել: Հայաստանի արտգործնախարարութիւնը յայտարարել էր, որ «պաշտօնական Պաքուի վերջին շրջանի յայտարարութիւններն առնուազն մի շարք կարեւոր հարցեր են առաջացնում», եւ առանձնացրել էր դրանցից երկուսը. «Արդեօք Ատրպէյճանը հրաժարւում է Հայաստանի տարածքային ամբողջականութիւնը եւ ինքնիշխանութիւնն Ալմա-Աթայի հռչակագրի հիման վրայ ճանաչելու պայմանաւորուածութիւններից: Եւ երկրորդ՝ արդեօք Ատրպէյճանը հրաժարւում է Խաղաղութեան օրակարգից»: «Ցաւալի է, որ Երեւանը ստայօդ քարոզչական յայտարարութիւններ է տարածում՝ պնդելով, թէ Ատրպէյճանը ցանկանում է COP29 համաժողովն օգտագործել որպէս ծխածածկոյթ Հայաստանի դէմ յարձակման համար», – հակադարձել էր Հաջիզատէն։ Ատրպէյճանական ԱԳՆ խօսնակը նաեւ կասկածի տակ էր դրել Հայաստանի հաւատարմութիւնը խաղաղութեան հաստատման օրակարգին. «Յարձակողական սպառազինութիւններ ձեռք բերող եւ Սահմանադրութիւնում ու այլ իրաւական աքթերում Ատրպէյճանի դէմ տարածքային պահանջներ ունեցող Հայաստանի ԱԳՆ խօսնակի յայտարարութիւնները, թէ Երեւանը հակուած է խաղաղութեան, զուտ մանիպուլեացիաներ են, որոնց նպատակը միջազգային հանրութեանը մոլորեցնելն է»։ Վերջին շրջանում Պաքուն կենտրոնացած էր Հայաստանի սահմանադրութեան թեմայի վրայ: Ատրպէյճանից անընդմէջ կրկնում էին` Հայաստանը պէտք է հնարաւորինս արագ վերացնի իր Սահմանադրութեամբ «ամրագրուած տարածքային պահանջների խնդիրը, որոնք վերաբերում են Ատրպէյճանին»։ Նմանատիպ բոլոր յայտարարութիւններից յետոյ պաշտօնական Երեւանն արձանագրում էր, որ Ատրպէյճանի իշխանութիւնների վերջին շրջանի յայտարարութիւններն առնուազն մի շարք կարեւոր հարցեր են առաջացնում՝ արդեօք Ատրպէյճանը հրաժարւում է Հայաստանի տարածքային ամբողջականութիւնը եւ ինքնիշխանութիւնն Ալմա-Աթայի հռչակագրի հիման վրայ ճանաչելու պայմանաւորուածութօւններից եւ խաղաղութեան օրակարգից: Որքան էլ ՀՀ իշխանութիւնները հյյտարարեն, որ Հայաստանը որեւէ հարեւանի նկատմամբ ագրեսիի մտադրութիւններ չունի, ճանաչում է հարեւան երկրների տարածքային ամբողջականութիւնը եւ տարածքային պահանջներ չունի, միեւնոյն է, Պաքուն բռնել է` Հայաստանին ապակառուցողական կողմ ներկայացնելու գիծը ու առաջ է ընթանում այդ ուղղութեամբ: Ալիեւի` Հոկտեմբերի 14-ի յայտարարութիւնից առաջ պաշտօնական Երեւանը նոյն օրն, աւելի վաղ, հանդէս էր եկել հերթական առաջարկով: Թէեւ ճանապարհների ապաշրջափակման հարցը Երեւանն ու Պաքուն հանել են խաղաղութեան պայմանագրից, բայց դրա շուրջ քննարկումներն ու փոխադարձ մեղադրանքները չէին դադարում: Սակայն նոյնիսկ այդ պայմաններում Հայաստանի արտգործնախարարութիւնը կրկին առաջարկեց Ատրպէյճանին` «օր առաջ» սկսել ապաշրջափակման գործընթացը: Պաշտօնական Երեւանն առաջարկը հնչեցրել էր՝ պնդելով, որ ապաշրջափակման սկզբունքները թէ՛ 2020 թուականի նոյեմբերի 9-ի փաստաթղթում, թէ՛ «Խաղաղութեան խաչմերուկ» ծրագրում նոյնական են: «Խաղաղութեան խաչմերուկ» նախագիծը ճշգրիտ արտայայտում է նաեւ Հայաստանի ստանձնած պարտաւորութիւնների կատարման ճանապարհային քարտէզ, որի շրջանակներում մենք առաջարկներ ենք փոխանցել ատրպէճանական կողմին: Շահագրգռուած լինելով տարածաշրջանի բոլոր տրանսպորտային եւ տնտեսական ենթակառուցուածքների ապաշրջափակմամբ, ինչը եւ իրականում նախատեսուած է եռակողմ յայտարարութեամբ՝ մենք Ատրպէյճանին առաջարկել եւ առաջարկում ենք օր առաջ սկսել ապաշրջափակման իրագործման գործընթացը», – նշել էր Հայաստանի արտգործնախարարութեան խօսնակ Անի Բադալեանը: Թէ կոնկրէտ ինչ առաջարկներ են փոխանցուել ատրպէճանական կողմին, չէր գաղտնազերծուել, սակայն Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի պաշտօնեաների յայտարարութիւններից ակնյայտ էր, որ ապաշրջափակման հարցը կողմերը տրամագծօրէն տարբեր կերպ են պատկերացնում: Ի՞նչ է ստացւում: Պուտին-Ալիեւ վերջին երկու ամիսների շփումներից յետոյ Ատրպթյճանը կոշտացրել է դիրքորոշումը, եւ կարելի է ասել` տանում է իրավիճակը յստակ դէպի լարում: Սա Ալիեւի ու Պուտինի պատասխանն է Երեւանին ու Արեւմուտքին, թէ` հնարաւոր է շուտափոյթ ստորագրել խաղաղութեան պայմանագրի այն կէտերը, որոնք համաձայնեցուած են: Նման զարգացումները յուշում են, որ Հայաստան-Ատրպէյճան բանակցութիւններն ապագայում կը տեղափոխուեն ռուսական հովանու ներքոյ: Իսկ թէ ինչի է ձգտում ռուսական կողմը, նրանք այդ մասին անթաքոյց խօսում են արդէն ամրանից: Մոսկուային ու Պաքուին անհրաժեշտ է ոչ թէ փաստաթուղթ` համաձայնեցուած հարցերի շուրջ, այլ միջանցք` ռուսական վերահսկողութեամբ: Չէ՞ որ արդէն գոյութիւն ունի մէկ «համաձայնեցուած» փաստաթուղթ, որի որեւէ կէտ չի իրագործուել, սակայն ստորագրող կողմերից առնուազն երկուսին դա երբեք չի էլ անհանգստացրել: Հետեւաբար, Պաքուն ինչո՞ւ պէտք է ստորագրի նոր փաստաթուղթ, եթէ իրականում Ատրպէյճանում ունեն բոլորովին այլ ծրագրեր:

Էմմա Գաբրիէլեան
Առաւօտ
16 Հոկտեմբեր 2024